यदा भगवान् जगत्पतिः ऋषये उक्तवान्—“यदि त्वं, ऋषे, तं पुत्रं द्रष्टुमिच्छसि, यस्य मनः विचलति, तदा शीघ्रम् ज्ञानचक्षुषा द्वारं उद्घाट्य तं पश्य”—तदा ऋषिः समचित्तेन दृष्ट्या ज्ञानचक्षुषा पुत्रस्य हितमवलोकयन् चिन्तयामास। ततः क्षणेन, ऋषेः प्रबोधबलात्, स पुत्रस्य सर्वं वृत्तान्तं बुद्धिप्रतिबिम्बे ददर्श। ततः भृगुः समङ्गा-तीरात् स्वशरीरं पुनः प्रविश्य, मन्दराचलस्य शिलातले नियतकालम् स्थित्वा, आश्चर्यस्मितेन दृष्ट्या कालं निरीक्ष्य, विरक्तः ऋषिः विरक्तप्रियाय वदति स्म—“भगवन्, भूतभव्यनायक, वयं बालाः, निर्मलाः; केवलं त्वद्वत् महात्मनः त्रिकालदर्शिनः विशुद्धचित्ताः सन्ति। एष लोकवृत्तिः, बहुरूपविचित्रा, असत्ये सत्यमिव दृश्यते, स्थिराणामपि मोहं जनयति। त्वमेव, देव, यत् तव अन्तः स्थितं तत्त्वं, तस्य चित्तवृत्तेः स्वरूपं, मायायाः यथाः मृगत्रिष्णिकायाः, जानासि। भगवन्, पुत्रस्य मृत्युः नास्तीत्युक्तम्; अतः मृतं पुत्रं दृष्ट्वा मोहं प्राप्तवान्। अहम् अचिन्तयम्—‘कालः मम पुत्रं नीतवान्, यस्य आयुः अपूर्णम्’; किन्तु देव, दैवबलात् तव शापः मयि प्रकटितः। तथापि, लोकवृत्तं ज्ञाय, न वयं सुखदुःखयोर् वशं यामः। यः दुष्टं करोति, तस्मिन् क्रोधः; यः शुभं करोति, तस्मिन् अनुग्रहः—एष लोकस्थितिः, भगवन्। यावत् जीवति, लोकनियमः—‘एतत् कर्तव्यम्, एतत् अकर्तव्यम्’; यथा अग्निः अस्ति, तावत् तुष्णी, दाह, इत्यादि अनुभूयन्ते। यः ‘एतत् ग्राह्यम्, एतत् त्याज्यम्’ इति चिन्तयति, तस्य लोकसत्ता त्याज्या, जगद्गुरो। न वयं पुत्रं दृष्ट्वा, चिन्तया व्याकुलाः भूत्वा, भगवन्, त्वाम् आगतवन्तः। त्वदीयस्मरणेन, अहम् पुत्रं समङ्गातीरस्थं दृष्टवान्। मम मतम्—लोकस्य जीवेषु द्वे शरीरं नास्ति; मनः एव शरीरम्, येन जगद् कल्प्यते। यथार्थं ब्रह्मन्, मनः एव शरीरम्; कल्पनया शरीरं निर्माति, यथा कुम्भकारः कुम्भं। मनः अप्राप्तं सृजति, सृजितं क्षणेन नाशयति; कल्पनया मनः, मोहात्, बालः मृण्मयम् क्रीडायामिव, आचरति। एवं भ्रम, स्वप्न, मिथ्याज्ञानयोः, मनसि तेजः शक्तयः प्रकटन्ते, गन्धर्वनगराणि इव मायामयी रूपेण। स्थूलदृष्टिपरायणः जनः, महर्षे, द्वे शरीरं—मनसि च स्थूलशरीरे—इति कथ्यते। त्रैलोक्यं मनःकल्पनया एव निर्मितम्; महद् आभासरूपं, न सत्यम्, नासत्यम्, ऋषे। मनः-शरीरभेददृष्ट्या, स संस्कारबलात्, विविधता अज्ञानात् उत्पद्यते, द्विचन्द्रमायायामिव। भेददृष्टिसंस्कारात् मनः सर्वत्र पृथग् वस्तूनि—कुम्भ, वस्त्र, वनादीनि—इति पश्यति। ‘अहं दुर्बलः, दुःखितः, मोहितः’ इत्यादि भावनाः उत्पद्यन्ते; मनः स्वकल्पितान् चिन्तयन् संसारं प्रविशति। यदा तु, ‘एषा कल्पना कृत्रिमा, न मम, अहं न पतामि’ इति जानीति, तदा मनः तद्व्युत्थितम्, शान्तम्, नित्यं ब्रह्म प्राप्नोति। यथा समुद्रतीरे, अनन्ततरङ्गेषु, रम्याः, मृदवः, तरङ्गाः क्रमशः जायन्ते, एवं जलं—शान्तम्, विशुद्धम्, मधुरम्, शीतलम्, अविनाशि, विस्तारम्, महती तेजस्वितम्—मध्ये, त्रिकण्टकतरङ्गः स्वस्वरूपं विचिन्त्य, स्वभावेन ‘अहं त्रिकण्टकः’ इति कल्पयति। यदा भङ्गः, रूपनाशः, तदा ‘अहं भग्नः’ इति चिन्तयन्, तद्विचारात् भूमौ पतति। यदा तीव्रं उत्थानं, तदा ‘अहं उत्थितः’ इति मन्यते, विविधकल्पनया तद्रूपं सृजति। सूर्यप्रतिबिम्बेन ‘अहं दीप्तः’ इति चिन्तयति, धूलिपिण्डेन ‘अहं मलिनः’ इति मन्यते। रत्नजालप्रभया शोभायमानः, हिमेन ‘अहं शीतः’ इति अनुभवति। वनाग्निप्रतिबिम्बेन, तीरस्थे, दीप्तरूपः, भयात् ‘अहं दग्धः’ इति मन्यते, मत्स्यवत् कम्पते। तीरस्थे, पर्वतपक्षिवृक्षेषु प्रतिबिम्बितः, ‘अहं महान्, ऊर्जस्वी’ इति मन्यते। यदा शरीरम् शुद्धम्, दीप्तम्, उत्थितम्, नष्टम्, चञ्चलम्, तदा ‘अहं विकीर्णः’ इति मन्यते, विह्वला स्त्रीव विलपति। तरङ्गाः समुद्रात् भिन्नाः न सन्ति; जलतत्त्वसमाना, न तेषु किञ्चिद् रूपम् स्वतन्त्रं अस्ति। न तेषां लघुत्वाद्याः गुणाः स्वाभाविकाः; तरङ्गाः न समुद्रे पृथक् सन्ति, नापि तत्र सर्वथा अभावः। स्वभावेन, चिन्तायाः क्रीडया, ताः रूपिताः, नष्टाः, पुनः उत्पन्नाः, जाताः, अजाः, पुनः भग्नाः। परस्परसंवादेन, ताः बहुविधाः इव दृश्यन्ते, वस्तुतः एकरूपाः, तदेव जलतत्त्वम्, रोगरहितम्, दोषरहितम्।