स एव तु, तीव्रतमा त्वरया युक्तः, स्वसंकल्पेन निर्मिते लोके, पुण्यक्षये सम्प्राप्ते, रात्रौ तमसा यथा तिमिरमिव, लीनः सञ्जातः। तस्य शिरसि शुष्कपुष्पाणि विराजमानानि, गात्राणि श्रमेण सन्तप्तानि स्वेदबिन्दुभिः अलङ्कृतानि, सा च तया सह कालपरिपक्वफलमिव भूमौ पतितः। दिव्यं तद्रूपं परित्यज्य, सूक्ष्मदेहेन व्योमनि प्रविष्टः, ततः खं सम्प्राप्य, पृथिवीतले पुनर्जातः। स दशार्णदेशे द्विजः, कोसले राजा, महाङ्गकानने मत्स्यजीवी, त्रिनदीतीरे हंसः अभवत्। पौण्ड्रदेशे सूर्यवंशीयो राजा, साल्वे भक्तः, कालेन विद्वान् विद्याधरः, मुनिपुत्रो बुद्धिमान् धन्यश्च जातः। मद्रदेशे नृपः, पुनः कुमारव्रती, वासुदेवनाम्ना, समङ्गातटवास्यपि अभवत्। एवं स तव पुत्रः, स्ववासनाबलेन, नानाविचित्रेषु स्थलेषु, असंख्येयेषु जन्मसु विचरन्, विंध्यकानने गोपालः, केकये व्याधः, सौवीरे सामन्तः, त्रिगर्ते देशाध्यक्षः जातः। किरातेषु वेतसकुञ्जे, कानने मृगः, तालमूले सर्पः, तमालवृक्षे पक्षिराजः अभवत्। स तव पुत्रः, मन्त्रकौशलप्रवरो भूत्वा, विद्याधरत्वप्रदां विद्यां कदाचित् उच्चारयामास। तेन, हे ब्रह्मन्, स महान् विद्याधरः व्योम्नि अभवत्, मुक्ताहारकङ्कणैः विभूषितः, क्रीडासभासु प्रमुदितः। स कमलवदनाभ्याम् कन्याभ्यः आदित्य इव, पुष्पधन्वा मनसिज इव, विद्याधरस्त्रीणां प्रियः, गन्धर्वपुरीशोभा अभवत्। द्वादशादित्यलोकान्ते कल्पक्षये सम्प्राप्ते, पतङ्ग इव वह्नौ भस्मसात् अभवत्। ततः, जगत्सृष्टिरहिते महाव्योम्नि, तस्य वासना, नीडरहितखगवत्, विचरन्ती सञ्जाता। पुनः, कालस्य नवमद्भुतप्रवृत्तौ, ब्रह्मरात्रिविपर्यये, संसारकल्कलः समारब्धः। तस्य वासनारूपः सः, वायुनाऽनूदितः, नूतनसृष्ट्यां भूमौ ब्राह्मणभावं प्रपन्नः। स वासुदेव इति विख्यातः, मुनिमध्ये जातः, सर्वशास्त्रार्थपारगः अभवत्। स कालान्तरे विद्याधरः भूत्वा, अद्य, हे महर्षे, तव पुत्रः समङ्गातटे तपश्चर्यां करोति। नानाविचित्रदुष्प्रवृत्त्यनुयायी, स बब्धशिंशपाकुटिलकुञ्जेषु, वृद्धयोषितां गर्भेषु, अतिगहनकानने च विचरन्, जटामण्डलधरः, जपमालायुक्तः, सर्वेन्द्रियनिग्रहेण समाहितः, अष्टशतानि वर्षाणि तत्रैव तपस्यस्थात्। यदि इच्छसि, हे मुनिवर, तं पुत्रं मनःपरिभ्रष्टं द्रष्टुम्, तत् शीघ्रं ज्ञानचक्षुषा तं पश्य। एवमुक्त्वा जगन्नाथेन, स मुनिः समदृष्ट्या, ज्ञानचक्षुषा पुत्रस्य कल्याणम् अनुसन्धत्ते स्म। क्षणेनैव तदात्मनः सर्वं पुत्रचरितं बुद्ध्युपलभ्य, तदिव दर्पणप्रतिबिम्बवत् अपश्यत्। ततः भृगुः समङ्गातटात् स्वदेहम् पुनः प्रविश्य, मन्दरशिखरे निश्चितकाले स्थितः। स विस्मयस्मितदृष्ट्या, विरक्तः स मुनिः, कालं निरीक्ष्य, विरक्ताय प्रियतमे इदं वाक्यमुवाच— "भगवन्, भूतभव्यनाथ, वयं बालका इव निर्मलाः; केवलं त्वदृशः, देव, त्रिकालदर्शिनः शुद्धबुद्धिमन्तः। एष संसारपन्थाः, नानारूपपरिवर्तयुक्तः, असत्योऽपि सत्यमिव, स्थिराणामपि मोहं जनयति। त्वमेव, देव, अन्तःस्थितं जानासि—यदेतन्मनसः स्वभावं, येन माया प्रवर्तते, मायाविनः किल क्रीडावत्। मम पुत्रस्य मृत्युरिति नास्तीत्युक्तम्; तस्मात् मृतं दृष्ट्वा मुह्यामीति। अहम् अचिन्तयम्—'कालः अपि अप्राप्तायुः पुत्रं मे जहार'—इति; किन्तु, भगवन्, दैवबलात् तव शापः मयि प्रकटितः। लोकधर्मविद्यया वयं न हर्षेण न च कोपेन प्रवर्तामः, दुःखसुखयोः आगमे। दुष्कृतिनि कोपो जायते, सुकृतिनि प्रीतिः; एवं लोको व्यवस्थितः, प्रभो। कर्तव्यमकर्तव्यविचारः यावत् जीवति, यथा वह्नेः स्थितौ, तापदाहादीनि दृश्यन्ते। 'इदं ग्राह्यम्, इदं त्याज्यम्' इति यः चिन्तयति, तस्यैव संसारः त्याज्यः, जगदाचार्य। न सुतदर्शनरहितौ वयं चिन्तया क्षुभितौ, भगवन्, तव समीपमागतौ; इदं वक्तव्यम्। अधुना, भगवन्, तव स्मरणेन, पुत्रं समङ्गातटे मया दृष्टम्; एवं स मया दृष्टः। मन्ये, लोकेषु द्वे देहे न स्तः; मन एव देहः, येनायं विश्वकल्पनः। यथोक्तं त्वया, ब्रह्मन्, मन एव नः शरीरम्; स कल्पनया देहं निर्माति, घटकार इव घटम्। अकल्पितं सृजति, कृतं क्षणेन नाशयति; मनः कल्पनया, मोहात्, बालक इव मृण्मयशिल्पेन प्रवर्तते। एवमेव, भ्रमस्वप्नमिथ्याज्ञानदशायाम्, तेजोमायाः शक्तयः मनसि, गन्धर्वनगराभासरूपेण दृश्यन्ते।