महर्षे, त्वं क्रुद्धः तितिक्षया मां दग्धुमिच्छसि, किंतु भीषणैः तपोबलैः आत्मानं क्षपय न, यथा कल्पान्ते महाग्नयः सर्वं दहन्ति, तथापि यदि तैः अहं न दग्धः, तव शापेन कथं दग्धः स्याम्? संसारचक्रस्य वेगेन अनन्ताः रुद्राः अपि क्षीणाः, विष्णूनां समूहाः अपि विलीनाः; हे मुनिवर, कस्यापि शापेन वयं बाधिताः? ननु, ब्रह्मन्, वयं भोक्तारः, त्वादयः भक्ष्याः; एष एव नियतिसंस्कारः—न हि कश्चन अस्माकं वा कर्ता अस्ति। यथा अग्निः स्वभावेनोर्ध्वं गच्छति, आपः स्वयं अधो वहन्ति, अन्नं भोक्तारं प्रति गच्छति, सृष्टिः अपि स्वभावतः अन्तं प्रति प्रवर्तते—एवं सर्वं स्वभावतः एव। एवं, मुनिवर, अत्र परमात्मनः स्वभावोऽयम्—आत्मा एव आत्मनि, आत्मनैव, आत्मानं प्रकाशयति। यदा शुद्धदृष्ट्या पश्यसि, तदा न कर्ता न भोक्ता; अशुद्धदृष्ट्या तु कर्तारः अनेकाः इव दृश्यन्ते। हे ब्रह्मन्, कर्तृत्वमकर्तृत्वयोरपि कल्पना केवलं मिथ्याज्ञानात्, न तु यथार्थदर्शनात्। यथा वृक्षेषु पुष्पाणि स्वयमेव उत्पद्यन्ते, जगति भूतानि अपि स्वयमेव जायन्ते; तत्र कारणकल्पना केवलं दैवास्य कार्यमिति भ्रान्तिः। यथा प्रतिबिम्बचन्द्रस्य गमनं कर्तृत्वमकर्तृत्वयोः संयोगं दर्शयति, न सः न सत्यः, नासत्यः; एवं कालस्य सृष्टिषु अपि। मनः, मोहवशात्, अस्मिन्संसारे कर्तृत्वमकर्तृत्वकल्पनां निर्माति, यथा रज्जुं सर्प इति भ्रान्त्या पश्यति। तस्मात्, मुनिवर, क्रुद्धो मा भूः; आपत्तिषु यः क्रमः स एव; यथास्थितं वस्तु तिष्ठतु, सत्यं हि विक्षेपमध्ये अपि दृश्यते। न वयं शासनात् न गौरवात् नियन्त्र्ये; केवलं नियतेः आधीनत्वे वर्तामहे। नियतेः वेगेन स्वकर्माणि कर्तव्यानि, बुद्धिमन्तः एव एतदाचरन्ति, न अहंकारवशाः। कर्म केवलं तैः कुर्वन्ति ये कर्मकौशलसम्पन्नाः, तान्निद्रावस्थायामाश्रित्य, न तु नाशकारणेन। हे विप्र, कुतः सा विज्ञानमयी दृष्टिः, कुतो वा महत्त्वं, कुतः स्थैर्यम्? सर्वेभ्यः सुप्रसिद्धे पन्थानि अन्धवत् किमर्थं त्वं मोहात् विचेष्टसे? त्रिकालशुद्धदृष्टिं मनसि धारयन् अपि, लोकरचनां विचिन्त्य, किमर्थं मूढवत् मोहितोऽसि? सुतस्य स्थितिं, स्वकर्मफलबन्धजन्यां, अनवलोक्य, सर्वज्ञोऽपि किमर्थं मां व्यर्थं शप्तुमर्हसि? न जानासि किम्, मुनिवर, यः सर्वदेहिनां देहः द्विविधः—एकः स्थूलः, अपरः मनोमयः? तयोः स्थूलः देहः जडः, नाशपरायणः; मनः तु चपलत्वात् दुःखेन न नश्यति। यथा सारथिः चत्वारः अश्वान् युक्त्वा रथं चालयति, तथा एषः देहः मनसा प्रेरितः स्वकर्माणि करोति। असत्यम् कल्पितं सत्यमिव दृश्यते, सत्-शरीरं नश्यति; क्षणमात्रेण मनः मृन्मयं पुरुषं निर्माति, यथा बालः क्रीडया। अत्र, मन एव पुरुषः; यत् तेन कृतं तत् कृतम्; कल्पनया बद्धः, कल्पनायाः क्षये मुच्यते। एषः देहः, एषः नेत्रम्, एषः अङ्गम्, एषः शिरः; यः विकारः स एव मनः इति कथ्यते। मन एव जीवः, बुद्धिः विवेकः, अहंकारः आत्माभिमानात् उद्भवति, तेन वैचित्र्यं भवति। देहेषु अभिमानात्, मनः स्वशक्त्या अन्यदेहान् स्वदेहं च स्थूलरूपेण पश्यति। यदि मनः यथार्थदर्शी भवति, तर्हि देहभ्रान्तिं परित्यज्य, परमशान्तिं लभते। तव पुत्रस्य मनः, समाधिस्थं तव मध्ये, स्वेच्छया दूरं मार्गं गच्छति। उषणः देहं मन्दरगुहायां त्यक्त्वा, तत् मनः विहायसि विहाय, खगवत् स्वगृहात् निर्गतमिव, दिव्यमन्दिरं प्राप्तम्। तत्र, मन्दरवनान्तरेषु, पारिजातगृहेषु, नन्दनवनसमूहेषु, लोकपालनगर्यां च, अष्टचतुर्युगपर्यन्तं, स महाबलः विश्वाचीं दिव्यसुन्दरीं कमलमधुप इव सेवितवान्। तत्र, तीव्राभिलाषयुक्तः, स्वसंकल्पवशात् निर्मिते लोके, पुण्यक्षये, रात्रौ तुषारमिव, सः अदृश्यः अभवत्। म्लानपुष्पमौलिः, श्रान्ताङ्गः, स्वेदलिप्ताङ्गः, सा सह पतितः, कालपक्वफलवत्। दिव्यरूपं त्यक्त्वा, सः सूक्ष्मशरीरेण आकाशं प्रविश्य, ततः भूताकाशं प्राप्त्वा, पृथिव्याम् अवतरितः। दशार्णे द्विजः अभवत्, कोसले राजा, अंगमहावने मत्स्यजीवी, त्रिनदीतीरे हंसः। पौण्ड्रे सूर्यवंशी राजा, साल्वे भक्तः, युगाय विद्यासंपन्नः विद्याधरः, मुनिपुत्रः प्राज्ञः धन्यः च। मद्रे राजा, ततः वसुदेवनामकः तरुणव्रती, समङ्गातटे वसन्। अन्येषु विचित्रेषु स्थानेषु अपि, स्वसंस्कारवेगेन, तव एषः पुत्रः नानाविधजन्मसु पर्यटन्। विन्ध्ये गोग्रामी, केकये व्याधः, सौवीरे सामन्तः, त्रिगर्ते प्रदेशाध्यक्षः। किरातेषु वेतसकुञ्जे, कानने मृगः, ताले पतङ्गः, तमालवृक्षे पक्षी च। एषः तव पुत्रः, मन्त्रविदां श्रेष्ठः, कदाचित् विद्याधरत्वदायकं ज्ञानं उच्चैः पठितवान्।