भगवान् तु, पुत्रस्य अकालमरणेन कुपितः, कालं शप्तुं आरभत। तदा कालः, सर्वप्राणिनां ग्रसिता, सूक्ष्मस्वरूपः सन्, स्थूलवपुषा रूपं धारयन्, महर्षिं समीपं आगच्छत्। सः तेजस्वी, शस्त्रं पाशं च वहन्, कुण्डलैः कवचेन च भूषितः, षड्भुजः षण्मुखः, महद् गणैः परिवृतः आसीत्। तस्य शरीरात् ज्वालानां जालं उत्पन्नम्, यत् आकाशे पर्वते किम्शुकवृक्षस्य प्रस्फुटितं शोभां ददाति। त्रिशूलस्य अग्रभागेभ्यः ज्वालाचक्राणि समन्तात् प्रकाशन्ति, यथा आकाशे सुवर्णकुण्डलानि उदितानि। तस्य पाशस्य प्राणेन भूमेः शिखराणि झूलायमानानि, यथा झूलायाम् आरूढानि कम्पन्ति। तस्य खड्गतेजसा सूर्यगोलं तमसि निमग्नम्, यथा कल्पान्ते दग्धलोकस्य धूमेन आच्छादितम् इव दृश्यते। सः महाबाहुः, समुद्रस्य अन्त्यकाले उद्वेगितस्य इव, क्रुद्धस्य महर्षेः समीपं आगम्य, प्रथमं शमवचनानि उवाच। ‘‘हे महर्षे! ये लोकधर्मविदः, उभयम् अधः-ऊर्ध्वं च दृष्टवन्तः, तैः कारणैः अपि मोहो न भवति; तेषां श्रेष्ठानां तु कारणं विना कथं मोहो स्यात्? त्वं अनन्ततपः ब्राह्मणः, वयं तु विधेः रक्षकाः; अतः त्वं पूजनीयः, न खलु स्वेच्छया। हे महाभाग! तपसा मा क्लम्यस्व, यथा कल्पान्ताग्नयः; यदि तैः न दग्धः अस्मि, तव शापेन कथं दग्धः स्याम्? संसारवर्त्मना अनन्ताः रुद्राः ग्रसिताः, विष्णुबहवः अपि निगलिताः; हे महर्षे! केन वयं शप्ताः? नूनं वयं भोक्ता, त्वद्वत् जीवाः भोक्तव्याः; एषा विधेः गतिः—नौ किञ्चिद् कर्तृत्वं अस्ति। अग्निः स्वभावेनोर्ध्वं याति, आपः स्वयमेव अधः स्रवति, अन्नं भोक्तारम् याति, सृष्टिः स्वयमेव अन्तं गच्छति—सर्वं स्वभावेन। एतत् परमात्मनः स्वरूपम्; आत्मा आत्मनि आत्मना एव प्रकटते। शुद्धदृष्ट्या कर्ता भोक्ता नास्ति; अशुद्धदृष्ट्या बहवः कर्तारः दृश्यन्ते। कर्तृत्वम् अकर्तृत्वं च कल्पितमेव, दोषदृष्ट्या जायते, न तु यथार्थज्ञानात्। वृक्षेषु पुष्पाणि स्वयमेव प्रादुर्भवन्ति, जीवाः लोके स्वयम् उत्पद्यन्ते; तत्र कारणकल्पना विधेः एव कार्यम्। यथा प्रतिबिम्बचन्द्रस्य गमनं कर्तृत्व-अकर्तृत्वयोः कल्पनां दर्शयति, न तु सत्यं नासत्यं; एवं कालस्य सृष्टयः। मनः भ्रान्त्या लोके कर्तृत्व-अकर्तृत्वम् कल्पयति, यथा रज्जुं सर्पत्वेन पश्यति। तस्मात् हे महर्षे! मा क्रुध्यस्व; विपत्तौ एषा घटनाक्रमा। यथा स्यात्, तथा भवतु; सत्यं विघ्नमध्ये दृश्यते। वयं नाधिकार-गर्वेण नियन्त्रिताः; केवलं आवश्यकतायाः क्षेत्रे स्थिताः, तस्य शक्त्याः अधीनाः। आवश्यकताबलात् स्वभावकर्माणि सेवनीयानि; ज्ञाः तदनुगाः, न तु गर्ववशाः। कर्म कुशलैः स्वप्नावस्थायाम् आश्रित्य क्रियते, न तु विनाशहेतोः। कुत्र तत् ज्ञानमयं दर्शनं, कुत्र महत्त्वं, कुत्र स्थिरता? त्वं सर्वज्ञः, किं पन्थानं सर्वे ज्ञायन्ति, तत्र अन्धवद् भ्रमसि? त्रिकालशुद्धदृष्टिं मनसि धृत्वा, लोकगति विचार्य विना, मूढवत् किम् मोहं प्राप्नोषि? पुत्रस्य स्थितिं, यत् तस्य कर्मफलपरिपाकात् उत्पन्नम्, चिन्तयित्वा विना, सर्वज्ञः सन्, व्यर्थं किम् शप्तुं योग्यः? हे महर्षे! न जानासि वा, सर्वदेहिनां देहः द्विविधः—एकः स्थूलदेहः, अपरः मनोदेहः। तयोः स्थूलः देहः जडः, नाशनिष्ठः; मनः तु चञ्चलं, न तु दुःखेन क्षीयते। यथा रथः सारथिना चतुर्भिः अश्वैः चालयते, तथा देहः मनसा स्वकर्माणि कुर्यात्। असत् कल्प्यते, सत् देहः विनश्यति; क्षणेन मनः शिशुवत् मृदमयं पुरुषं रचयति। मनः एव पुरुषः; यत् तेन कृतम्, तत् कृतं उच्यते। कल्पनया बद्धः, कल्पनाक्षयात् मुक्तः। एषः देहः, एषः नेत्रः, एषः अङ्गम्, एषः शिरः; एषः मनसः विकारः। मनः एव जीवः, विवेकः बुद्धिः, अहंकारः आत्माभिमानात्, ततो विविधता। देहाभिमानात् मनः स्वशक्त्या अन्यदेहान् स्वदेहं च यथा स्थूलं पश्यति। यदि मनः यथार्थदृष्ट्या पश्यति, तर्हि देहभ्रान्तिं त्यक्त्वा परमशान्तिं प्राप्नोति। तव पुत्रस्य मनः, समाधौ तव मध्ये स्थितम्, स्वेच्छया दीर्घं मार्गं गतम्। उषणस्य देहं मन्दरगुहायां त्यक्त्वा, तत् मनः स्वनिदात् पक्षीव दिव्यलोकं गतम्। तत्र मन्दरवृक्षवनान्तरेषु, पारिजातगृहेषु, नन्दनवनसमूहेषु, लोकपालपुर्यः, तत्र—हे महर्षे! अष्टचतुर्युगपर्यन्तं, स महाबलः विश्वाचीं दिव्यशोभां, पद्मे भ्रमरः इव, सेवितवान्।