पूर्वं सुखदुःखफलदं यत् भोगस्थानं, तद् अद्य प्रवाहितनदीभिः शुद्धं, शुष्कास्थिसञ्चये हास्यम् आवहद्। तत्र शुद्धकपालं सोमप्रभायाः दीप्त्या प्रकाशितं, शिलिङ्गशिरसः कर्पूरलेपनमाहात्म्यं उपहासयन् आसीत्। तस्य ग्रीवा, सीधा, शुष्का, भस्मरूपा, केवलं क्षणमांसशेषं धारयन्ती, आत्मरेखानुगता, रूपदीर्घीकरणाय इव स्थितम्। तस्य ग्रीवा, मृद्रूपवर्णा, प्रवाहितनदीया मांसं क्षालितम्, मुखं केवलं नासास्थिबन्धेन चिन्हितम्, पूर्वरूपसीमां वहन्ती। दीर्घग्रीवया, मुखं ऊर्ध्वं नतं, निर्गतप्राणान् व्योमगर्ते विलीनान् पश्यतीव स्थितम्। तस्य जंघा, जानु, भुजाः द्विगुणा दीर्घता, अनन्तमर्यादाम् मिमीतेव, दीर्घयात्राक्लान्तिभयेन क्षीणा। गम्भीरशुष्कपोटेन, शेषत्वचा सन्कुचितया, मूढानां हृदयशून्यता दर्शयन्तीव स्थितम्। एवं शुष्कं कंकालं गजसंस्थानम् दृष्ट्वा, भृगुः उत्तिष्ठति, न पूर्वन भविष्यद् संपर्कं स्मरन्। तस्य दृष्टिक्षणे, भृगवे अभवत्—"किम् एष मम पुत्रः, यस्य जीवितं पूर्वं गतम्?"—इति तेन क्षणेन चिन्तितम्। पुत्रस्य नष्टयौवनं एव स्मरन्, तत्क्षणम् तीव्रं घोरं च कोपं काले प्रति तस्य अभवत्। प्रभुः तदा कालं प्रति शापम् उच्चारयितुम् आरभत्, पुत्रस्य अकालमरणेन कोपितः। ततः कालः, सूक्ष्मरूपः सर्वभूतभक्षी, स्थूलरूपम् धृत्वा, ऋषिं समीपं आगच्छत्। सः शोभायुक्तः, खड्गपाशधारी, कुण्डलकवचविभूषितः, षड्भुजः षड्वक्त्रः, महाबलसैन्यपरिवृतः। तस्य शरीरात् ज्वालाजालम् उत्पन्नम्, यत् आकाशं पर्वतोपरि किम्शुकवृक्षस्य स्फुरणमिव शोभायाम् आवहद्। त्रिशूलाग्रात् अग्निवृत्तानि सर्वदिशं स्फुरन्ति, स्वर्णकुण्डलानि आकाशे उदयन्ति इव प्रकाशन्ति। पृथिव्याः शिखराणि, तस्य पाशश्वासेन बन्धितानि, झूलायाम् आरोहितानि इव कम्पन्ति, भ्रमन्ति च। सूर्यस्य मण्डलं, तस्य खड्गदीप्त्या तमसाच्छन्नम्, युगान्ते भस्मीकृतजगत् धूमराशिम् आवृतमिव दृश्यते। सः महाबाहुः, क्रुद्धः महर्षिः, युगान्ते क्षुब्धसमुद्रसमानः, समीपं आगत्य, प्रथमं सामवाक्यं उवाच— "हे महर्षे! ये लोकधर्मं ज्ञात्वा, उभयमूर्ध्वाधस्तत्त्वं दृष्ट्वा, कारणैः अपि न मोहिताः भवन्ति; तेषां श्रेष्ठाः तु अकारणेन किम् मोहिताः स्युः? त्वं अनन्ततपः ब्राह्मणः, वयं तु विधिदेवाः; अतः त्वं पूजनीयः, न तु स्वच्छन्देन। महातपः युगान्ताग्निवत् उग्रतपसा न क्लिश्यस्व; यदि अहं तैः न दग्धः, तव शापेन कथं दग्धः स्याम्?" "संसारपाशः अनन्तरुद्रान् भक्षयति, बहुविष्णून् अपि निगलति; केन वयं शप्ताः? वस्तुतः, वयं भोक्तारः, युष्माकाद्याः भक्ष्याः; एषा विधिपथः—न कश्चन अस्माकं कर्ता। अग्निः स्वभावेनोर्ध्वम्, आपः स्वयमेव अधः, अन्नम् भोक्तृगम्, सृष्टिः स्वयमेव अन्तं गच्छति—स्वभावेन एव।" "एवं, परमात्मनः स्वभावः—आत्मा आत्मनि आत्मना एव प्रकटते। शुद्धदृष्ट्या कर्ता भोक्ता वा नास्ति; अशुद्धदृष्ट्या बहवः कर्तारः इव दृश्यन्ति। कर्तृत्वमकर्तृत्वे कल्पिते, विपरीतदृष्टेः उत्पाद्ये, न तु यथार्थज्ञानात्। वृक्षे पुष्पाणि, लोके प्राणी स्वयमेव सन्ति; कारणकल्पना तत्र विधेः कार्यमिव। प्रतिबिम्बचन्द्रस्य गतिकर्तृत्वमकर्तृत्वे न सत्यं नासत्यं; तद्वत् कालस्य सृष्टयः।" "मनः मिथ्याभ्रमात् लोके कर्तृत्वमकर्तृत्वे कल्पयति, रज्जुसर्पदृष्टान्तवत्। अतः, क्रुद्धः मा भूः; विपत्तौ क्रमेण कार्याणि भवन्ति; यथास्ति, तथैव स्याद्, सत्यं भ्रममध्ये दृश्यते। वयं नाधिकारदर्पेण नियन्त्रिताः; केवलं आवश्यकत्वे स्थिताः, तस्य शक्त्यनुग्रहिताः। आवश्यकबलात् स्वाभाविकं कर्म अन्वेष्टव्यम्; ज्ञाः तदनुसरन्ति, न तु दर्पग्रस्ताः।" "कर्म कुशलैः स्वप्नावस्थायाम् आश्रित्य क्रियते, न तु नाशहेतुना। ज्ञानमयी दृष्टिः, महत्त्वं, स्थिरता—क्व? किमर्थं त्वं सर्वज्ञः, ज्ञातपथोऽपि, अन्धवत् भ्रमसि? त्रिकालशुद्धदृष्टिं मनसि धारयन्, लोकपथं विचार्य न, मूढवत् मोहितः किम्? पुत्रस्य अवस्था, स्वकर्मफलपरिपाकात् उत्पन्ना, तां विचार्य न, सर्वज्ञः व्यर्थं मां शप्तुम् अर्हसि?" "सर्वेषां देहिनां द्विविधं देहम्—एकं स्थूलम्, अपरं मनोमयं; तत्र स्थूलं जडम्, विनाशनिष्ठम्; मनः तु चञ्चलं, दुःखैः नित्यं क्षीयते न। यथा रथः रथकृत् चतुर्भिः अश्वैः चलितः, तथा शरीरम् मनसा प्रेरितम् स्वकर्माणि करोति।