सा तदा तस्य तापेन संतप्यमाना, वर्षधारया क्लेशिता, वातेनोत्थितरेणुना आवृताङ्गी, पापकर्मभिरिव मलिना बभूव। शुष्ककाष्ठवत् कम्पमाना, पतनसमये कम्पनं कुर्वती, मेघागमने वर्षेण पीडिता, सा रुतवतीव प्रादृश्यत। पर्वततीरस्य नदीकुलं प्रवहद्भिर् वर्षास्रोतसोत्कर्षेण प्लाविता, तत्र वनशिलावत् स्थिता, तीक्ष्णवातेन शीतलिता बभूव। सा वक्रा, शुष्कान्तरयुतसूत्रा, विशुद्धा सन् रुतनिनादं कुर्वती, वनदेव्याः वीणेव, शून्यचर्मनाभिः सुसंस्कृता इव दृश्यते। तत् तपोवनं तु रागद्वेषवर्जितं, महर्षेः भृगोर् महत्तपसा, न पशुभिर्न पक्षिभिः भक्षितम्। भृगोर् मनः संयमव्रतैः कृशशरीरस्य, तपस्यावस्थितं च; तस्य शरीरं, वातेन रुधिरमपाकृष्य, महाशिलासु चिरकालं स्थितम्। भृगुः स्वपुत्रं न पश्यन्, स विनताननं पूर्वं नासीत्; केवलं धर्मसीमां ददर्श, धर्मरूपिणीमिव स्थिताम्। केवलं कालं ददर्श, अस्थिपञ्जरं, साक्षात् दुःखमिव, दारिद्र्यदेहमिव स्थितम्। तत्र तापदग्धशरीरं, विदीर्णत्वक्, सन्धिषु प्रकटितेषु, शुष्कनाभिच्छायायाम् शुष्कमण्डूकं विश्रान्तमिव दृष्ट्वा। नेत्रगुहायां निद्राणि वनकीटानि, तत्रैव तन्तुवायकीटसमूहः मक्षिकापञ्जरे विनिविष्टः। यत्र पूर्वं सुखदुःखफलप्रदं भोगस्थानं, तद् वारिभिः प्रक्षालितं, शुष्कास्थिपुञ्जः हास्यतीव स्थितः। तत्र निर्मलकपालं, चन्द्रप्रभया दीप्तिमन्तं, कर्पूराभिषिक्तशिवलिङ्गशिरोमणिं हसितुमिव स्थितम्। दीर्घग्रीवम्, शुष्कभस्मरजतं, केवलमांसावशेषम्, आत्मरेखां अनुसरन्तं, रूपविस्तारमिव कुर्वन्तम्। मृदपाण्डुग्रीवम्, वार्युपवाहितमांसम्, नासास्थिपरिचिह्नितं, पूर्वरूपसीमायुक्तं मुखम्। दीर्घग्रीवम्, ऊर्ध्वमुखम्, निर्गच्छत्प्राणान् व्योमशून्ये विलीयमानानिव पश्यन्तम्। जङ्घाजानुकराभ्यां द्विगुणितम्, अनन्तमण्डलमिव मापयन्तम्, दीर्घयात्राक्लेशभीतोपरक्तम्। शुष्कोदरं, शेषत्वक् संकुचितम्, हृदयशून्यतामज्ञे दर्शयन्तमिव। तं शुष्कमस्थिपञ्जरं गजस्कन्धसदृशं दृष्ट्वा, भृगुः उत्थाय, न पूर्वसंस्पर्शं नापि भविष्यदनुस्मृतिं चकार। दर्शनस्यैव क्षणे, भृगवेऽभूत्—"किमेतत् मम पुत्रः, यस्य प्राणाः किल लङ्घिताः?"—इति क्षणमात्रेण चिन्तयामास। केवलं तु पुत्रस्य यौवननाशं चिन्तयन्, तत्क्षणमेव तीव्रं भीषणं च कोपं काले प्रति ससर्ज। स भगवान् कालं शापयितुं प्रचक्रमे, पुत्रापहरणेन क्रुद्धः। तदा कालः, सूक्ष्मरूपधारी, सर्वभूतभक्षी, स्थूलदेहमास्थाय, मुनिमुपससार। स तेजस्वी, खड्गपाशधारी, कुण्डलकवचभूषितः, षड्भुजः षण्मुखः, महागणसमन्वितः। तस्य देहात् ज्वलज्ज्वालाजालमुत्थितम्, येन गगनं पर्वतस्थकिंशुकवृक्षसदृशं शोभां प्राप। त्रिशूलाग्रात् निर्गच्छन्ति दीप्तिवृत्तानि, सर्वदिक् सुवर्णकुण्डलाकाशवद् भान्ति। तस्य पाशश्वासबद्धा भूमिशिखराणि, दोलायामिव कम्पमाना: परिभ्रमन्ति। अस्य खड्गतेजसा तमितं सूर्यमण्डलं, युगान्तदग्धलोकधूमेनावृतमिव दृश्यते। स महाबाहुः मुनिं समीपमुपेत्य, कोपसमुद्रं युगान्तवेगमिव, प्रथमतः सान्त्ववचनानि भाषते स्म—"मुनिवर! ये लोकचेष्टां बुभुत्सवः, ऊर्ध्वाधः स्थाने दृष्टवन्तः, ते हेतुभिरपि न मुह्यन्ति; किं पुनः, श्रेष्ठाः ते हेत्वभावेऽपि न मुह्येयुः। त्वं ब्राह्मणः अनन्ततपाः, वयं विधिदेवाः; तस्मात् त्वं पूज्यः, न केवलं स्वेच्छया। नात्यन्तं तीव्रतपसा खिद्यस्व, यथा युगान्ताग्नयः न मां दग्धवन्तः, तथैव त्वया शापेन कथं दाह्यः स्याम्। संसारपाशैः बहवो रुद्राः भुक्ताः, विष्णवोऽपि बहवः निगीर्णाः; केन वयं शप्ताः? वयं भोगिनः, त्वदादयः भोक्तव्याः; एषैव विधिः—न चात्र कर्तृत्वमस्ति। अग्निः स्वभावेनोर्ध्वं याति, आपः स्वयमेवाधः प्रवहन्ति, अन्नं भोक्तारं प्रति गच्छति, सृष्टिरपि स्वान्तं प्रति—स्वभाव एव। एवं हि, मुनिवर, अत्र परात्मनः स्वभावः—स्वयमेवात्मा आत्मनि आत्मानं प्रकटयति। अत्र विशुद्धदृष्ट्या न कर्ता न भोक्ता; अशुद्धदृष्ट्या तु अनेके कर्तारो दृश्यन्ते। कर्तृत्वाकार्तृत्वे कल्पितमेव, न तत्त्वतः; मिथ्याज्ञानसमुत्थिते। वृक्षेषु पुष्पाणि, लोके च भूतानि, स्वयमेव जायन्ते; अत्र हेतुत्वं कल्पितमेव, विधिक्रियायामिव। प्रतिबिम्बचन्द्रगत्यां कर्तृत्वाकार्तृत्वे न सत्यं नासत्यं, कालस्य सृष्टिषु तथैव। मनः मिथ्याभ्रमात् लोके कर्तृत्वाकार्तृत्वं कल्पयति, रज्जुसर्पदर्शनमिव।" एवं स भगवान् कालः भृगुमुनिं उपशमयन्, तत्त्वज्ञानं प्रदर्शयामास।