सृष्ट्यन्ते महाकल्पनामवृक्षमध्ये स्थितः, सः पक्वफलानि—देवदानवसमूहानि—कम्पयन् पतयति। तदा सः विशालपादेन ब्रह्माण्डसमूहेषु भ्रमणं कृत्वा, तत्र तत्र पतन्ति, यथा क्षुद्रपिपीलिकाः सञ्चलन्ति। शुद्धसत्त्वकमलम् चैतन्यतेजसा प्रस्फुटितम्, स्वस्वरूपे रमते, प्रियकर्मसु सहचरः। अनाद्यन्तरूपम्, महागिरिसदृशं, उच्चस्थं स्थापयित्वा, सः स्थिरः तिष्ठति। कदाचित् छायासदृशः कृष्णः, कदाचित् तेजसा दीप्तः, पुनः तयोः रिक्तः, स्वभावे स्थितः। अनन्तलोकसारभूतं स्वात्मन्यवस्थितम्, महाभारसदृशेन बन्धनेन स्थिरः इव तिष्ठति। न दुःखं न मरणं, न आगमनं न गमनं, न अस्तं न उदयं, शतकल्पेष्वपि तस्य। केवलं लीलायाः आरम्भाय, सहजभावेन, अहंकारशून्यस्थितिं प्राप्तः, स्वात्मनि कालं यापयति। स्वात्मसरसि, रात्रेः मलिनतमः तथा दिवसस्य कमलमालिका, कर्ममधुकः आरोपयन् तिष्ठति। भीषणकृष्णरात्रिं, जीर्णमार्जकं, गृहित्वा, सुवर्णरजः प्रकाशं भूमौ सर्वत्र प्रसारयति। कर्माङ्गुल्या सूर्यदीपं कोणे कोणे सञ्चालयन्, करुणया, जगत्सदने वस्तूनि यत्र किम् पश्यति। सूर्यनेत्रेण दिवाः क्षणेन पक्वाः पश्यन्, जगत्पालानां फलानि, यथा प्राचीनवनस्य फलानि, उपभुङ्क्ते। मृत्युस्तु भीषणवक्षः, धीरेण, लोकमणीनि—जीर्णविश्वगृहाणि—भीषणे गुहायाम् निक्षिपति। लोकरत्नमाला गुणैः पूर्णा, भूषणे यथा धृत्वा, पुनः छेदयति। रात्रिकमलमाला दिवहंसं अनुसरन्ती, चलः तारा-रश्मिप्रभाम् आकाशं नित्यं आवृत्य तिष्ठति। जीवनमद्यविक्रेता, पर्वतसरित् मेघविश्वं च सञ्चालयन्, प्रतिदिनं तारा-रक्तबिन्दून् छित्वा पिबति। किञ्चिदपि—यौवनं, कमलं, चन्द्रः, जीवनसिंहमूर्धानम्—नास्ति यत् लघु-महान् चौरः न गृहीत्वा। संसारचक्रक्रीडया, जीवाः पीडयन् पतयन्, स्वात्मनि हर्षं करोति, उत्पत्तिनाशहासेन। कर्ता, भोक्ता, संहर्ता, स्मर्ता, सर्वावस्थगतः, सर्वं करोति, किंचिदपि न करोति। कालशक्ति, जनसमूहे दीप्तः, सम्पूर्णरूपं दर्शयति च गुप्तं करोति, शुभाशुभरूपयुक्तं, कालविभागचिह्नितम्। अस्य लीलापदानि, लोकराजकुमारात् दूरस्थानि, यस्य बलं कालेन न मितम्। तत्र, सः कर्म कुर्वन्, मोहितदुःखितजीवसमूहैः सह, संसारः जीर्णः, अस्तित्वकुञ्जे शिकारभूमिः भवति। एकस्मिन् स्थले, अग्निकमलम् उदेति; रम्यं क्रीडासरोवरम्, महाप्रलयसागरः। लोकस्य कालगतिरेव, तेषु जीवेषु, अम्लकटुतिक्तसागरयुतः, जीर्णः। भीषणः, सर्वदिशि सञ्चरन्, मातृसमूहैः सह, अरण्ये शृगालः इव, नरमृगान् आकर्षति। भूमिः तस्य करतले, भूमिः रसपूर्णपात्रम्, कमलनालजालैः, शतदलैः, पुष्पमालाभिः अलङ्कृता। गर्जन्, तीव्राघातं कुर्वन्, नरसिंहः बाहुकुटिलकेषु, विस्तीर्णमूर्धान्, प्रियक्रीडापक्षी। कदम्बवीणास्वरमधुरः, शुद्धशरदाकाशदीप्तिः, देवः महाकालः, क्रीडायुवकः कोकिलः। सततं गर्जनरूपः, दुःखबाणान् त्यजन्, 'अकल्पन' नाम धनुषा, सर्वत्र कम्पयन्। उच्चविकृतिक्रीडया, भ्रमन्, गृह्णन्, घूर्णन्, विदारयन्, जीर्णसंसारक्लान्तवानरः—यत्र कालः—स्वदेहे कम्पनं करोति। तत्र, कठिनेषु रम्येषु, अन्यः मणिः दृश्यते; लोकः तं 'भाग्यं' 'कालम्' इति नाम्ना, कर्तारं मन्यते। कर्मस्य, केवलं क्रिया दृश्यते, अन्यद् न; तस्य स्वरूपं कम्पनमेव, न कृतरूपम्। तेन, जीवपरम्परा सदा दुर्बला, यथा हिमः तापे, क्लेशे पतिता। यत् किञ्चिदत्र दृश्यते—लोकभोगक्षेत्रम्—तस्य नृत्यशाला; तत्र सः नृत्यति। तृतीयः, 'मृत्युः' इति भीषणनामधारी, कपालदेहधारी, मदोन्मत्तः, भाग्यं लोकनृत्यं करोति। यतः मृत्युः सदा नृत्यति, सदा स्वप्रियया—भाग्यलक्ष्म्या—संसारप्रियतमः। अवशिष्टं, शुद्धचन्द्रार्धसदृशम्, गङ्गाधरः च, त्रिधा रूपेण, संसारवक्षसि यज्ञोपवीतवत्, सूत्रयुक्तसूत्रहीनदीप्त्या शोभते। चन्द्रसूर्यगोलकौ, हस्ततलमणिवलयौ, क्रीडाकमलं, ब्रह्माण्डकमलहृदयम्—एतैः शोभितः। तारा-बिन्दुशोभितः, कमलवर्तुलकम्पितपुष्पपत्त्रैः, एकसागरजलैः क्षालितः—एकमेव आकाशम्। तस्य रूपस्य पुरतः, भाग्यं, सदा कामयमानम्, अनवच्छिन्नरागनृत्यं करोति, अनन्तारम्भयुक्तम्। एवं कालः, भाग्यं, कर्म, मृत्युः च, स्वस्वरूपक्रीडया, संसारनाटकं नित्यं प्रवर्तयन्ति; तत्र सर्वं भवति, सर्वं लीयते, सर्वं पुनः उद्भवति।