न हि तद्विद्ध्यते, महर्षे, यद्यपि ताडितं भिन्नं न भवति, दग्धमपि न दह्यते; दृश्यते तु, न तु सम्पूर्णतया द्रष्टुं शक्यते—मायावीन्द्रवणिक् रत्नमिव तत्। एकस्मिन्निव निमेषे सहजतया किञ्चिदुत्थापयति, किञ्चिद्विनाशयति, कल्पनाराज्यमिव विस्तारयति। तस्य क्रीडायाः कठोरता दुर्निवार्या, तत्र तीक्ष्णानन्दान् आस्वादयन्, सः जनान् रसपाकयन्त्रिकेव मन्थयति। तस्य विस्तारशक्त्या तृणं रजः, महेन्द्रः, सुमेरुः, पत्रं, सागरः इत्यादीनि सर्वाणि स्वयमेव स्वात्मनि समावेशयितुं सन्नद्धः। अत्रैव तस्य क्रौर्यं पर्याप्तम्, लोभः प्रतिष्ठितः, सर्वदुःखानि, सर्वचञ्चलता च समुपस्थितानि। स एव सूर्यचन्द्रमसौ व्योम्नि क्रीडया सञ्चालयन्, बालक इव स्वगृहाङ्गणे क्रीडनकानि क्षिपन्, अत्र रमते। यदा कल्पान्ते कालः सर्वकल्पनानां कल्पितकर्ता इव विराजते, तदा सः सर्वभूतास्थिसमूहमालाभरणधारी दीप्तिमान् सञ्जायते। तस्मिन्नन्ते, तस्य ताण्डवक्रीडायां, सुमेरुः व्योम्नि कम्पते, तस्य भीषणनर्तनाङ्गविक्षेपैः वातेन चलितभूर्जपत्रमिव। सः रुद्रत्वं, ततः महेन्द्रत्वं, पुनः पितामहत्वं, शुक्रत्वं, वैश्रवणत्वं च धारयति, पुनः किञ्चिदपि न भवति। अनन्तानि सृष्टिसमूहानि, शोभनानि विनष्टानि च, निरन्तरं उत्थाय विलीनानि, पृथक्करणीयानि अपि अविभाज्यानि, सागरतरङ्गानिव, स्वात्मनि धारयति। महाकल्पनामकवृक्षमध्यस्थितः, तेषु पक्कफलसमूहरूपे देवासुरादीन् कम्पयन्, सः फलं पतितुमर्हति। ब्रह्माण्डसमूहमध्यम् विशालपदेन सञ्चरन्, तानि क्षुद्रपतङ्गसमूहानिव चलितानि चालयति। शुद्धसत्त्वपद्मं चैतन्यतेजसा विकसयन्, स्वस्वरूपे कर्मसु रममाणः, स्वात्मानं मोदते। स्वरूपं स्वयमेव, आद्यन्तरहितं, महाशैलमिव उन्नतं, प्रतिष्ठाप्य, स्थिरः तिष्ठति। कदाचित् सः छायासमः कृष्णः, कदाचित् दीप्तिमान्, क्वचित् तयोः शून्यः, स्वभावे स्थितः। अनन्तजगद्रससंयोगेन स्वस्वरूपतत्त्वेन एकीकृतः, महाभारभारसम्बद्ध इव स्थिरः तिष्ठति। न सः पीड्यते, न म्रियते, न आगच्छति, न गच्छति, नास्तमयति, न उदयति, शतकल्पेष्वपि। केवलं सृष्टिक्रीडायै, सहजया लीलया, स्वात्मनि कालं यापयन्, अहंकाररहितदशामवाप्य, तिष्ठति। रात्रेः मलिनताम्, दिवसस्य कमलराशिं, कर्ममधुपः, स्वात्मह्रदेषु आरोपयन्, सः स्थितः। भयानकां कृष्णरात्रिं, जीर्णमर्जनीमिव गृहित्वा, सः सुवर्णधूलिं प्रकाशरूपां पृथिव्याम् सर्वतो वितरति। कर्माङ्गुल्या सूर्यदीपं कोणेषु सञ्चालयन्, करुणया, लोके वस्तूनि कुतः किमिति निरीक्षते। क्षणेनैव दिवसाः सूर्यनेत्रेण पच्यमानाः, सः जगदधिपफलानि प्राचीनवनस्य फलं भक्षयन्निव उपयुङ्क्ते। मृत्युः, भीषणपीठिकेव, जगद्रत्नानि—जीर्णविश्वगृहाणि—क्रीमेभ्यः शनैः स्वकक्षे निक्षिपति। गुणपूर्णं जगद्रत्नमालां, सः अलङ्काराय स्वयमङ्गे धारयति, पुनः छिनत्ति च। रात्रिकमलमालया दिवः हंसं अनुवर्तमानया, चञ्चलः सः तारारश्मिप्रभासूत्रैः व्योम्नि नित्यं परिवेष्टयति। जीवनस्य सुरापानिकः, पर्वतसरित्प्रपञ्चमण्डलं चालयन्, प्रतिदिनं तारेषु रक्तबिन्दून् क्षिपित्वा पिबति। नास्ति किञ्चिदपि—न युवान्, न कमलम्, न चन्द्रः, न जीवनस्य केशराजिः—यं सः क्षुद्रमहद्वस्तुनां चौरः न गृहीतवान्। जगद्व्यापारक्रीडया, भूतान् चूर्णीकृत्य पातयन्, सः स्वात्मनि उत्थाननिमग्नस्मितेन रमते। कर्ता, भोक्ता, संहर्ता, स्मरता, सर्वावस्थाप्राप्तः, सर्वमेतत्करोति, तथापि न किञ्चिदपि करोति। कालशक्तिः, जनसमाजमध्ये दीप्तिमती, सम्पूर्णरूपं एकस्मिन्नक्षणे प्रकाशयति, तिरस्करोति च, शुभाशुभरूपधारिणी, सर्वकालविभागचिह्निता। एतस्य महाक्रीडायाः सर्वपदानि, येषां शक्तिः कालेन न मिता, तान् लोके राजपुत्रात् दूरस्थानि। एषु सः कृत्यं कुर्वन्, मोहितदुःखितजनसमूहैः सह, संसारकानने श्रान्तं जगत् मृगयाभूमिमिव करोति। क्वचित् पातालाग्निपद्मं सुषमं उत्पद्यते, क्वचित् क्रीडारम्यं सरः, प्रलयसमुद्रः। लोके कालस्य गतिः तैरेव भूतैः पूरिता, ये अम्लतिक्तलवणसागरेषु संसारदुःखैः जरां प्राप्ताः। भीषणा या सर्वदिशि सञ्चरन्ती, मातृगणसमूहसंयुक्ता, सा संसारकानने वृक्येव, मनुष्यहरिणान् आकर्षति। पृथिवी तस्या हस्ततले, पृथिवी एव स्वादुपानपात्रमिव, चलितपद्मकुमुदमालाविलसितया भूषिता। गर्जन्ती, भीषणतया ताडयन्ती, बाहुपञ्जरस्थनरसिंही, विस्तीर्णग्रीवा, प्रियक्रीडापक्षिणीव। कदाचित् कदम्बवीणास्वरमधुरा, शरदम्बरदीप्त्या शुद्धा, स एव देवो महाकालः, क्रीडारसयुवा कोकिलः। रूपेण सदा गर्जन्त्या, दुःखबाणान् विसृजन्त्या, ‘अकल्पना’ नाम धनुषा धृत्वा, सर्वत्र कम्पमाना। परावर्तनक्रीडया समृद्धा, भ्रमन्ती, गृहीत्वा, घूर्णमाना, विदारयन्ती, जीर्णसंसारक्लिष्टचञ्चलवानररूपेण, अत्र कालः स्वदेहं कम्पयति। एवं, हे महर्षे, एषः कालः, मायावीन्द्रवणिक्, सर्वसंसारव्यापी, स्वलीलया सर्वं संचालयन्, स्वात्मनि स्थितः, न किञ्चिदपि बाध्यते, नापि किञ्चिदपि करोति, केवलं जगत्क्रीडायै स्वयमेव रमते।