शृणुत, रमणीयं कथामिमां यथा वसिष्ठयोगवसिष्ठे निर्दिष्टा। इदं मनः, किंचित्पापरजसा कलुषीकृतं, जगति उत्पद्यते। मनसः पृथक् देहस्य कुतः साक्षात्कारः? अन्यः कोऽपि हेतुर्नास्ति यत्रास्याविर्भावः सम्भवति; केवलं तस्य असम्भावनमेव कारणम्। मनोऽसुरोऽपि शतयुगपर्यन्तं प्रशाम्यति। मनोविकारस्योपशमनेऽपि, लोकार्पणस्य असम्भावनाबुद्धिरेव श्रेष्ठौषधमिति निःसन्देहं प्रतिपद्यते। मनो मोहं गृह्णाति, मन एव म्रियते, जायते च; केनचिदनुग्रहेण स बध्यते, पुनरपि मुच्यते। एवं सर्वं जगत् चिन्तितमनसा मनसि एव प्रकाशते, यथा शून्ये महान्तरिक्षे गन्धर्वनगरं दृश्यते। इदं सर्वं विश्वं मनसि एव प्रकाशते, तत्रैव स्थितमिव, यथा पुष्पसमूहे गन्धो न पृथक्, तथैव। यथा तिलेषु तैलं, धर्मिणि धर्मः, आश्रये गुणः, तथा मनसि जगत्स्थितम्। यथा जलराशौ तरङ्गसमूहः, चन्द्रे द्विचन्द्राभासः, तुषारराशौ मरीचिका, तथा मनसि जगत्। यथा सूर्ये किरणः, वह्नौ प्रकाशः, दीप्तमण्डले उष्णता, तथा मनसि जगत्। यथा चन्द्रे शीतलता, आकाशे शून्यता, वायौ चञ्चलता, तथा मनसि जगत्। मन एव विश्वं, विश्वं च मनः—उभयं नित्यं अभिन्नम्। मनो विक्षिप्ते जगदपि विक्षिप्तं, किन्तु जगद्विक्षेपे मनः नित्यं न विक्षिप्तम्। यथा एषो विशालो विश्वविस्तारः मनसि स्पष्टं उदेति, तथा यथारूपं मे स्पष्टेन दृष्टान्तेन कथय। यथा देवानां, ऋषीणां, पितृणामपि रूपाणि मनसि दृढं प्रतिष्ठितानि, तथैव इदं जगत् मनसि एव प्रतिष्ठितम्। यथा लवणराजः मोहवशात् चाण्डालत्वमवाप्तवान्, तथा इदं जगत् मनसि एव प्रतिष्ठितम्। यथा भृगुपुत्रः भर्गवः स्वर्गसुखेषु दीर्घकालं लोलुपः सन् भोगेश्वर्यं प्राप्तवान्, तथा इदं जगत् मनसि एव प्रतिष्ठितम्। भगवन्, कथं भृगुपुत्रः स्वर्गसुखेषु कामनया भोगेश्वर्यं प्राप्य संसारबन्धनं प्राप्तवान्? शृणुष्व, हे राम, पुरातनां कथाम्—भृगुकालययोः संवादं, यः मन्दरगिरिशिखरे तमालवने जातः। कदाचित् मन्दरशैले पुष्पशोभिते स्थले पुण्यात्मा भृगुः घोरं तपः अकरोत्। तत्रैव तस्य तेजस्वी पुत्रः, कुमारः शुकः, पूर्णचन्द्रमिव प्रभया, तं पितरं सेवमानो बभूव, सूर्यस्य तेज इव। भृगुः तस्मिन्नुत्तमे वने समाधौ लीनः, सर्वदा अचलं स्थित्वा, वनतले शिलावत्। शुकः कुमारः पुष्पशय्यायां, शुक्लपद्मेषु, प्रवालद्रुमदोलायां च क्रीडन् विचरन् आसीत्। स तदा परं पदं न प्राप्य, विज्ञानमूढः, त्रिशङ्कुवद् मध्ये स्थितः, ज्ञानमज्ञानयोर्मध्ये विचलन् आसीत्। एकदा तस्य पितरि निर्विकल्पसमाधौ लीनः सन्, शुकः एकाकी, निर्भयः, विजितारिवत् राजा इव, तत्र स्थितः। तत्राकस्मात् आकाशमार्गे गच्छन्तीं अप्सरसं अपश्यत्, यथा जनार्दनः क्षीरसागरमध्यात् लक्ष्मीमुदीक्षेत। सा मन्दारमालया भूषिता, मन्दमारुतेन कम्पितकेशा, नूपूररवेन सह चलन्ती, वायुनाऽपि सुरभिणा वासितवातावरणा। सा सौन्दर्यवृक्षस्य मूललता इव, मदालसावलोकना, चन्द्रकान्तिवपुषा तं देशं सुधामयं कृतवती। तां मनोहरां दृष्ट्वा, शुकस्य मनः प्रमुदितं चञ्चलं चाभवत्, यथा पूर्णचन्द्रबिम्बं सलिलराशौ प्रतिबिम्बितं दृष्ट्वा। स कामबाणशतैः हृदि विहतः, मनसि चित्ते च संयमं कृत्वा, सर्वेषु क्रियासु विलीनासु, तस्य चेतः तामेव दिव्यकन्यां समन्वितम् इवाभवत्। तदा शुकः चिन्तयति—"एषा स्त्री आकाशे, सहस्राक्षस्य निकटे, अहं स्वर्गे सम्प्राप्तः, रम्याभिः सुराङ्गनाभिः भूषितः। एते ते देवाः, मन्दारमृदुपुष्पकेशा, सुवर्णधारया दीप्तवपुषः। एते रम्याः स्त्रियः, नीलोत्पलवृष्टिकरदृष्टयः, मृगाक्ष्यः, सुमधुरस्मिताः। एते ते वाताः कौस्तुभमणिप्रभया दीप्ताः, परस्परमिव प्रतिबिम्बन्ति, विश्वरूपकल्पाः, तेजसा मदमत्ताः। एते गीतरवाः, यान् ऐरावतस्य सुघन्धस्यानपेक्षा मधुकरा अपि शृण्वन्ति, ते सुरसङ्घगीतयः। एषा सा दिव्यकन्या, मन्दाकिनीतीरवनान्तरे विश्रान्ता, हेमपद्मेषु ब्रह्महंसैः सह विचरन्ती। एते लोकपालाः—यमः, सोमः, इन्द्रः, सूर्यः, वायुर्जलमग्निश्च—तेषां देहाः तेजसा दीप्तिमन्तः। अयं तैरावतः, यस्य मुखं महादेवास्त्रैः विदारितम्, यस्य दन्तरवाः दैत्यराजमण्डलं विदारयन्ति। एते ये पुर्वं पृथिव्यां वसन्तः, अद्य दिवि तारारूपेण विराजन्ति—चलत्कुसुममालावालव्यजनकुण्डलधारिणः। एते विमानपङ्क्तयः, नानावनमन्दिररत्नमण्डपशोभिताः, सुवर्णछत्रविभूषिताः। एते मेरुशिखरतो गङ्गाजलतरङ्गविक्षिप्ताः देवाः, मन्दारपुष्पपूरितगङ्गातरङ्गाश्च। एतेन्द्रवनमार्गाः, अप्सरसां गणैः कम्पमानाः, मन्दारकुसुमगुच्छरञ्जिताः।" एवं शुकस्य मनसि समस्तं स्वर्गलोकदर्शनं जातम्। इति मनसि एव सर्वं विश्वं, सुखदुःखादि, दृश्यते, न तु मनसः पृथक् किञ्चिदस्ति। एवमेतदिति।