महती ब्रह्मणः पर्वत्याः यथा परमाणवः न पृथक् न गणनीयाः, तथा तत्रैव परमाणवः अन्तर्निहिताः लोकाः अपि न पृथक् न च संख्या गम्यन्ते। सूर्यकिरणेषु परमाणवः गणनीयाः स्युः, किन्तु चैतन्यसूर्ये यः परमाणुकः लोकसमूहः, स अनाद्यन्तः, अयुतसङ्ख्येयः। यथा परमाणवः सूर्यप्रभायां जलधारायां रजःपटलस्य च अन्तराले सञ्चरन्ति, एवं चैतन्याकार्यां त्रिलोक्यः परमाणवः सञ्चरन्ति। यथा आकाशतत्त्वं शून्यस्य अनुभव एव, तथैव चैतन्यस्य आकाशः सृष्ट्यनुभवः एव। यदि सृष्टिः केवलं "सृष्टि" इति शब्दरूपेण ज्ञायते, तर्हि मनः अधः पतति; यदि तु "ब्रह्म" इति शब्दार्थरूपेण सृष्टिरुच्यते, तदा परं श्रेयः लभ्यते। ज्ञानेश्वरः ईश्वरः एव विश्वबीजम्, आद्यं ब्रह्म, यत् स्वचैतन्यरूपमेव, तस्मात् यदुत्पद्यते, तत्सर्वं केवलं अन्तःचेतन्यस्य अनुभवः एव। शास्त्राध्ययनसमागमाभ्यां, सत्सङ्गेन, पुनःपुनः अभ्यासेन, विवेकी इन्द्रियनिग्रही च, अस्य दृश्यपुञ्जस्य पूर्णानुपलब्धिं प्राप्नोति। हे रूपवतां श्रेष्ठ, सर्वं तव प्रतिपादितं यथार्थरूपेण, यथा संसारसागरस्य तरङ्गमाला उत्पद्यते विलीयते च। किमधिकं वक्तव्यम्? मन एव कर्मवृक्षस्य अङ्कुरः; यदा तत् छिद्यते, तदा संसारशाखाः छिद्यन्ति, कर्मवृक्षः नश्यति। हे राम, सर्वं मनसा एव विद्यते; मनः मूलतः उपचार्ये, जात्यादिसंसारजालं सम्यगुपशम्यते। एषः मनः, अल्पमलविकारपीडितः, जगति उत्पद्यते; मनः विना कुतः शरीरस्य दृश्यता? अन्यः कारणं नास्ति, केवलं असम्भाव्यत्वमेव; मनोग्रहः शम्यति शतयुगपर्यन्तेऽपि। अस्य मनोव्याधेः उपचारः एवमस्ति—जगदुत्पत्तेः असम्भावनाबुद्धिः परमा औषधिः। मनः मोहं गृह्णाति, मन एव म्रियते, जायते च; कस्यचित् अनुग्रहेण बद्धः, पुनः मुक्तः च। मनसि एव सम्पूर्णं जगत् प्रकाशते, चिन्तया प्रेरितम्, यथा शून्ये गन्धर्वनगरम्। मनसि एव जगत् अस्ति, यथा गन्धपुष्पगुच्छे, पृथक्कृत्याभावात्। तिलबीजेषु तैलवत्, धर्मिणि धर्मवत्, आश्रये गुणवत्, एवं मनसि एव जगत् प्रतिष्ठितम्। जलराशौ तरङ्गसमूहवत्, चन्द्रे द्विचन्द्रमायावद्भ्रमवत्, वह्नौ मरीचिकावत्, तथा मनसि एव जगत्। सूर्ये किरणवत्, वह्नौ प्रकाशवत्, द्युतिमण्डले तापवत्, चन्द्रे शीतलतावत्, आकाशे शून्यवत्, वायौ चञ्चलतावत्, तथा मनसि एव जगत्। मन एव जगत्, जगदपि मनः; उभयं नित्यं अभेद्यं। मनः विक्षिप्ते, जगदपि विक्षिप्तम्; जगद्विक्षेपे तु मनः नित्यं विक्षिप्तं न भवति। हे निष्पाप, यथा एषा विश्वविस्तारः मनसि प्रकाशते, तथा स्पष्टोपमया मे व्याख्याहि। यथा देवर्षिपितृलोकाः मनसि नितरां प्रतिष्ठिताः, एवं जगदपि मनसि एव। यथा लवणराजः मायया मोहितः चाण्डालावस्थां प्राप्तः, तथा जगदपि मनसि एव। यथा भर्गवः स्वर्गसुखकामनया दीर्घकालं भोगाधिपत्यं प्राप्तः, तथा जगदपि मनसि एव। भगवन्, कथं भृगुपुत्रः स्वर्गसुखकामनया भोगाधिपत्यं प्राप्तवान्, संसारबन्धनं च गतः? शृणु राम, पुरातनां कथां, या भृगुकालययोः संवादरूपेण, मन्दरगिरिशिखरे तमालवने जाताऽभूत्। कदाचित् मन्दरगिरिशिखरे, पुष्पमण्डिते, महर्षिः भृगुः दीर्घतपः आसीत्। तत्र तस्य तेजस्वी कुमारः शुकः, पूर्णचन्द्रदीप्तिसमः, पितरं सेवमानः, सूर्यस्य प्रभेव तिष्ठति। भृगुः तत्र समाहितः, नित्यं स्थिरः, निरवकाशे, वनभूमौ शिलावत् स्थितः। शुकः बाल्ये, पुष्पशय्यायां, श्वेतपद्मेषु, प्रवालतरुशाखासु झूलामारूढः, क्रीडति। स तु, परमपदं न प्राप्तवान्, ज्ञानमोहयोः मध्ये, त्रिशङ्कुवत्, अन्तर्निलीनः। कदाचित् पित्रा निर्निमेषसमाधौ स्थिते, एकाकी, निर्भयः, विजितारिवत्, सुखेन स्थितः। तत्र स दिव्यां अप्सरसं व्योम्नि गच्छन्तीं ददर्श, यथा जनार्दनः क्षीरसागरे लक्ष्मीं पश्यति। सा मन्दारमालया भूषिता, मन्दपवनेन केशविन्यस्तया, नूपुरशिञ्जितैः गच्छन्ती, सुरभिसुगन्धिना वातेन परिवेष्टिता। सा रूपतरुच्छाये लतावत्, मदनिमीलितलोचना, चन्द्रकान्तिवपुषा तं देशं सुधामयीकृतवती। तां रमणीं दृष्ट्वा, शुकस्य मनः प्रमुदितमिव चञ्चलमभवत्, यथा पूर्णचन्द्रप्रतिबिम्बं सलिले पश्यन् जनः। कामबाणशतेन हृदि विद्धः, मनसा विचारैश्च निगृह्य, सर्वेषु क्रियासु लीनासु, स दिव्यस्त्रीमय एवाभवत्। स चिन्तयामास—"एषा स्त्री व्योम्नि, सहस्राक्षनिवासे, अहं स्वर्गमुपागतः, रम्याभिः सुराङ्गनाभिः भूषितः। एते ते देवाः, मृदुमन्दारमालाभिः शोभमानाः, हेमधाराप्रवाहविलासैः देहैः दीप्तिमन्तः।