चित्ताकाशे एव यद् अनुभूतस्याननुभूतस्य वा स्मरणं जायते, तत् एव लोकरमणीयता इति कथ्यते। दृश्यस्याभावे केवलं चैतन्यदीधितिः शेषमस्ति। सा चित्प्रभा निर्मला अनाद्यन्ता प्रकाशमाना विराजते; एषा एव ‘अयं लोकः’ इति, ‘स्वयम्भूः’ इति च प्रतिष्ठिता। अनादिकाले पूर्णा या ब्रह्मणः सहजप्रभा, सा एव सूक्ष्मशरीरं, विश्वरूपं, जगदाकारः इति विज्ञेया। अणौ एव अस्मिन्हि विश्वं त्रैलोक्यसहितं प्रकाशते, यत्र देशः, कालः, क्रिया, पदार्थः, दिनरात्र्यादिक्रमश्च संलग्नः। तथैव प्रत्येकस्य अणोः अन्तः अपि तद्रूपमेव दृश्यते; तत्र प्रकाशमानरूपेण पर्वतमालाविव प्रकाशितमस्ति। तत्रापि तदेव रूपं दृश्यते, अण्वण्वन्तरितमपि तथा व्याप्नोति; यत् दृश्यते तन्मात्रमेव घनरूपेण, प्रिय, किन्तु तत्तथास्ति न हि। एवं सत्यम्-असत्ययोः दर्शनस्य किञ्चिदन्तो नास्ति; एषा समस्या जाग्रतः अजानस्य च प्रवर्तते। जाग्रतः खलु एतत् केवलं ब्रह्मैव, शान्तं, अचलम्; अजानस्य तु द्वैतयुक्तं, लोकलोकसमाकीर्णं विश्वमिव प्रकाशते। यथा अण्डात् विस्तारमापन्नं विश्वं दृश्यते, तथैव अनन्तानि कोटिकोटिशः विश्वानि अण्वण्वन्तरितानि प्रकाशन्ते। यथा स्तम्भमध्ये पुत्तलिका, तस्या अङ्गेषु पुनः पुत्तलिकाः, तासामपि अङ्गेषु अन्याः पुत्तलिकाः—एवं लोकलोकान्तराणि विद्यन्ते। न तानि पृथक् न गणनीयानि, यथा पर्वते अणवः; तथैव ब्रह्मपर्वते अण्वन्तरितानि विश्वानि। सूर्यकिरणेषु अणवः गणनीयाः, किन्तु चैतन्यसूर्ये अण्वन्तरितानि विश्वानि अनाद्यन्तानि, अगण्यानि। यथा सूर्यप्रभायां, जलधारायां, रजःकणेषु अणवः सञ्चरन्ति, तथा चैतन्याकाशे त्रैलोक्यस्य अणवः सञ्चरन्ति। यथा भूताकाशः शून्यस्यैव अनुभवः, तथैव चित्ताकाशः सृष्ट्यनुभवमात्रः। सृष्टिः इति शब्दार्थे मनः पतति, परं ब्रह्मशब्दार्थे तु श्रेयः सम्पद्यते। ज्ञानमयः ईश्वरः एव विश्वबीजम्, आद्यं ब्रह्म, यः स्वचैतन्याकाशरूपः; यत् यदुत्पद्यते, तदन्तःचैतन्यबोधमात्रमेव। शास्त्राध्ययनात्, सत्सङ्गात्, पुनःपुनः अभ्यासात्, विवेकी इन्द्रियनिग्रहवान् ज्ञातुमर्हति—एषः दृश्यपुञ्जस्य सर्वथा अभावः। एवं रूपस्वरूपं ते कथितं, रूपाणां सागरतरङ्गवत् संसारवेगोदयनिवृत्तिः कथं भवति। किं बहु? मन एव कर्मवृक्षस्य अंकुरः; तद् छिन्नं चेत्, लोकशाखाः छिद्यन्ते, कर्मवृक्षः विनश्यति। हे राम, मनसा एव सर्वं विद्यते; मूलोपचारात् सर्वं जन्मजालं सम्यगुपशम्यते। मन एव किञ्चित् मलशेषेण विक्षिप्तः संसारमुपजायते; मनसः विना कुतः शरीरे दृश्यते? मनःप्रादुर्भावस्य अन्यः कारणं नास्ति, असम्भावनायाः विना; मनोऽसुरः शमं याति युगान्तशतेष्वपि। मनोविकारोपचारे अपि एष एव नियमः—संसाराभासस्य असम्भावनाबुद्धिः उत्तमौषधमिति। मनः मोहं गृह्णाति, मन एव म्रियते, जायते च; कस्यचित् कृपया बद्ध्यते, मुक्त्यते च पुनः। एवं मनसि संकल्पवशात् सम्पूर्णं विश्वं प्रकाशते, यथा शून्ये गन्धर्वनगरं दृश्यते। सर्वमिदं विश्वं मनसि प्रकाशते, तिष्ठति च, यथा गन्धः पुष्पगुच्छे; तत्रैव, पृथग्भूतो न हि। यथा तिलबीजे तैलम्, गुणे गुणी, धर्मे धर्मी, तथा विश्वं मनसि प्रतिष्ठितम्। यथा जले तरङ्गसमूहः, चन्द्रे द्विचन्द्राभासः, मरीच्यां मरीचिका, तथा विश्वं मनसि। यथा सूर्ये किरणाः, वह्नौ प्रकाशः, दीप्तिमण्डले तापः, तथा विश्वं मनसि। यथा चन्द्रे शीतलता, आकाशे शून्यता, वायौ चलनता, तथा विश्वं मनसि। मन एव विश्वं, विश्वं च मन एव; उभयं नित्यं अविनाभावि। मनो विक्षिप्ते विश्वं विक्षिप्तं, परं विश्वे विक्षिप्ते मनो न आवश्यकं विक्षिप्तम्। यथा एषः विशालः विश्वप्रपञ्चः मनसि प्रकाशते, हे निष्पाप, तद्वत् स्पष्टोपमया मे कथय। यथा देवलोकाः, ऋषिलोकाः, पितृरूपाणि च, मनसि दृढं प्रतिष्ठितानि, तथा एषोऽपि लोकः मनसि एव स्थितः। यथा लवणराजः मायाविमोहितः चाण्डालत्वं प्राप, तथा विश्वं मनसि एव स्थितम्। यथा भार्गवः स्वर्गसुखलोलुपत्वात् दीर्घकालं भोगाधिपत्यं प्राप, तथा विश्वं मनसि एव स्थितम्। हे प्रभो, कथं भ्रुगोः पुत्रः स्वर्गसुखलोलुपत्वात् भोगाधिपतित्वं प्राप, संसारबन्धनं च गतः? शृणु राम, प्राचीना कथां, भ्रुगुकालययोः संवादस्य, या मन्दरशैले तमालविटपैः छन्ने अभवत्। पूर्वं हि मन्दरशैले पुष्पशिखरे, पूज्यः भ्रुगुः घोरतपः आचरन् स्थितः। तत्रैव तं तेजस्वी कुमारः शुकः, पूर्णचन्द्रसमानप्रभः, पितरं सेवमानः, यथा रश्मिवान् सूर्यं। भ्रुगुः तत्र उत्तमवने समाधौ स्थित्वा, सदा अचलः, यथा शिलाखण्डः वनतले विश्रान्तः।