एतत् एव चेतन्यमयं घनम् अस्ति, यथा यत्र उत्पत्तिः अस्ति तत्र आरम्भः, यत्र लयः तत्र समाप्तिः, अनन्तम्, शान्तम्, सर्वव्यापि च स्थितम्। यदि कोऽपि उपादानकारणस्य अभावे जगत् शून्यम् इति वा स्वयम्भूः कर्ता उत्पद्यते इति मन्यते, तस्य मतं केवलं उन्मत्तस्य वाचालता एव। यस्य मनः सर्व लौकिकवृत्तेः मलात् विमुक्तम्, सर्व संशयशय्यान् त्यक्तवान्, मोहनिद्रां दीर्घकालं निवार्य, भवभीतिव्याघ्रात् जागरणेन भूषितम्, स एव जागृतः, स एव मुक्तः इति निश्चयः। रघुनन्दन, सृष्ट्यादौ च लयादौ च स्मृतिः एव प्रथमः प्रजापतिः, आदिकर्ता च भवति। स्मृतिरूपात् इच्छायाः जगत् उत्पद्यते; तेन कल्पनापुरी पूर्वकर्तृणा स्थापितम् उज्ज्वलति। तथापि, पूर्वकर्तृणा यद्यपि दृश्यते, तस्य सतत्त्वं नास्ति, यथा आकाशे महावृक्षः न तिष्ठति। ब्रह्मन्, सृष्ट्यादौ किम् पूर्वस्मृति अस्ति? महाप्रलयेन पूर्वस्मृतिः नश्यति, तर्हि कथं सा तिष्ठेत्? महाप्रलयात् पूर्वं ब्रह्मा-आदयः प्राचीना विवेकिनः मोक्षं प्राप्तवन्तः, ब्रह्मावस्थां गमितवन्तः। तत्र कोऽपि पूर्वस्मृतिं स्मर्तुम् अस्ति? स्मर्ता मुक्तः स्यात्, तर्हि स्मृतिः मूलहीना जाता। स्मर्तुः अभावे, कथं, केन, किम् रूपेण सा स्मृतिः उत्पद्येत? महान् चक्रम् यत्र सर्वे मोक्षसुखभागिनः भवन्ति। यदा चिदाकाशे अनुभूतानुभूतयोः वस्तूनां स्मृतिः जायते, सा एव जगद्विभूतिः इति कथ्यते; दृश्यस्य अभावे केवलं चैतन्यदीप्तिः एव अवशिष्यते। सा चैतन्यदीप्तिः अनादि-अनन्ता, प्रकाशमान्, यया जगत् तथा स्वयम्भूः इति प्रतिष्ठितम्। ब्रह्मणः सहजः प्रकाशः अनादिकालात् पूर्णः, सूक्ष्मशरीररूपः, विश्वरूपः, ब्रह्माण्डरूपः च अस्ति। अणौ अपि त्रिलोक्यं व्याप्तम्, देशकालकर्मद्रव्यदिनरात्रिक्रमयुतम् उज्ज्वलति। अणुशः तस्य अन्तराले अपि तद्रूपं प्रकाशते; पर्वतश्रेणिरिव आवृतम्। तत्र अपि तद्रूपं दृश्यते, अणुशः विस्तारयति; दृश्यं घनरूपेण दृश्यते, किन्तु तत्त्वतः न अस्ति। वस्तुनः अथवा अवस्तुनः दर्शनस्य अन्तः नास्ति; जागृतस्य अजागृतस्य च विषये एषा स्थितिः उत्पन्ना। जागृतस्य दृष्टे ब्रह्मणि एव शान्तं, अविकल्पं; अजागृतस्य तु द्वैतयुक्तं, लोकैः पूर्णं जगत् प्रकाशते। यथा ब्रह्माण्डात् विस्तारमाणं उज्ज्वल जगत् दृश्यते, तथा अनन्तकोट्यः अन्यानि ब्रह्माण्डानि अपि अणुशः अणुशः अन्तर्यन्ति। यथा स्तम्भे क्रीडिका, तस्य अङ्गेषु अन्याः क्रीडिकाः, तेषु अङ्गेषु अपि अन्याः क्रीडिकाः—तथा लोकाः लोकान्तर्यन्ति। ते पृथक् न सन्ति, न गणनीयाः, यथा पर्वते अणवः; तथा ब्रह्मपर्वते अणुलोकाः। सूर्यकिरणेषु अणवः गणनीयाः स्युः, किन्तु चिद्सूर्ये अणुलोकाः अनादि-अनन्ताः, अगणनीयाः। यथा सूर्यप्रभायाम्, वार्याम्, धूल्यां अणवः संचरन्ति, तथा चिदाकाशे त्रिलोक्यस्य अणवः संचरन्ति। यथा भूताकाशः शून्यत्वानुभवः, तथा चिदाकाशः सृष्ट्यनुभवः। सृष्टिः शब्दरूपेण मनः अधः नयति; ब्रह्मार्थरूपेण तु परमकल्याणाय उपकरोति। ज्ञानरूपः ईश्वरः एव विश्वबीजः, आदिब्रह्मा, यः स्वचिदाकाशः एव; ततः यत् उत्पद्यते, तद् अन्तःचैतन्यज्ञानम् एव। शास्त्राध्ययनात्, सत्सङ्गात्, अभ्यासात् च, यः विवेकीन्द्रियजयः, स तु इन्द्रियगोचरघनस्य वस्तुनः सर्वथा अभावं अनुभूयति। रूपस्य तत्त्वं, यथा संसारसागरस्य तरङ्गमाला उत्पद्यते विलीयते च, सर्वं ते सम्यक् उक्तम्। किं अधिकं वक्तव्यम्? मनः कर्मवृक्षस्य अंकुरः; तस्य छेदने शाखाः छिद्यन्ते, कर्मवृक्षः विनश्यति। राम, सर्वं मनः कारणं; तस्य मूलोपचारात् जन्मवृत्तिजालं सम्पूर्णम् उपशम्यति। मनः अल्पमलदुष्टम् संसारमण्डले उत्पद्यते; मनः विना शरीरः कुतः दृश्यते? तस्य उत्पत्तेः अन्यः कारणं नास्ति; मनोदुष्टः शान्तः शतयुगान्तरेष्वपि। मनोव्याधेः उपचारः—सर्वोत्कृष्टं औषधम्, जगद्व्यक्तित्वस्य सर्वथा असम्भावनायाः अनुभूतिः। मनः मोहं गृह्णाति, मनः म्रियते, मनः जायते; कस्यचित् कृपया बध्यते, पुनः मुक्तः च। मनः विचारप्रेरितं जगत् उज्ज्वलति, यथा शून्ये गन्धर्वनगरम्। सर्वं जगत् मनसि उज्ज्वलति, तत्र स्थितम्, यथा पुष्पगुच्छे गन्धः—तत्र सन्निहितः, पृथक् न। यथा तिलमध्ये तैलम्, गुणः गुणिनि, धर्मः धर्मिणि, तथा जगत् मनसि स्थितम्। यथा जलमध्ये तरङ्गमाला, चन्द्रे द्विचन्द्रमाया, तापे मरीचिका, तथा जगत् मनसि। यथा सूर्ये किरणाः, अग्नौ प्रकाशः, तारा दीप्तिः, तथा जगत् मनसि। यथा चन्द्रे शीतलता, आकाशे शून्यता, वायौ चञ्चलता, तथा जगत् मनसि। एवं एषा चेतन्यघना कथा, राम, तव पुरतः प्रवहति—यत्र सर्वं ब्रह्मणि एव, मनसि एव, चिदाकाशे एव उज्ज्वलति, तु न तत्त्वतः अस्ति, केवलं अनुभूतिरेव।