एवं एकदा भगवतः वसिष्ठस्य ज्ञानगर्भे कथा प्रवहति। सः रामाय महात्मने अत्यन्तं गम्भीरं विश्वस्य स्वरूपं प्रकाशयति। सर्वं यदिदं दृश्यते—सूर्यः, पृथिवी, संवत्सरः, युगः, क्षणः, मृत्युः, जन्म च—एते सर्वे भगवतः चैतन्यस्य प्रकाशाः। यदा युगान्ते महान् कलकलः भवति, तदा सृष्टेः आदिर्भवति, सत्-असत्-क्रमः प्रवर्तते। शतसहस्राणि युगानि, अनन्तानि ब्रह्माण्डानि, ब्रह्माणः, इन्द्राः, विष्णोः शक्तयः—एते सर्वे चैतन्यस्य विस्ताराः। एतेषु कालेषु, स्थानेषु, कलासु, निवासजालानि सञ्जातानि, पुनः पुनः उद्भूतानि; परन्तु तस्मिन् परमचैतन्ये, अनन्ते, शान्ते, पूर्ववत् स्थिते, स्वभावेन एव तिष्ठति। यथा सहस्राणां परमाणूनां किरणाः, एवं एते चैतन्यस्य अन्तः स्वभावेन स्थिताः, न आगच्छन्ति न गच्छन्ति। यत् चैतन्ये स्वयम् आश्चर्यं उद्भवति, तदेव सृष्टिरूपेण प्रकाशते—रूपवत्, परन्तु वस्तुतः शून्यं। न तु एते उत्पद्यन्ते न विनश्यन्ति, न आगच्छन्ति न गच्छन्ति, यथा शिलायाः रेखाः स्थिराः। शुद्धात्मनि स्वयमेव एषाः सृष्टयः उत्पद्यन्ते, यथा आकाशे आकाशांशः, निराकारः निराकारे। यथा जलस्य तरलता, नित्यगतस्य स्पन्दनानि, वा समुद्रस्य प्रवाहाः—एवम् गुणाः वा गुणिनः। एष एव शुद्धचैतन्यघनः अस्ति, आद्यन्तः उदयास्तमययोः, अनन्तः, शान्तः, सर्वत्र व्याप्यः। यद् केनचित् कारणाभावे, जगत् शून्यं वा, वा स्वयम्भूः कर्ता उत्पद्यते—एषा केवलं मूढस्य प्रलापः। यः जनः, यस्य मनः सर्वविषयकर्ममलैः विमुक्तः, संशयान् त्यक्त्वा, मोहनिद्रां दीर्घकालं नष्ट्वा, भवभीतिः जागरणेन शोभितं—स एव जागृतः। रामः पृच्छति—"हे भगवन्, सृष्ट्यादौ, प्रलयादौ, कः प्रथमः कर्ता?" वसिष्ठः उत्तरं दत्ते—"हे रघुनन्दन, सृष्ट्यादौ स्मृतिरेव प्रथमः कर्ता, आद्यः स्रष्टा। तस्मात् इच्छायाः, या स्मृतिस्वरूपा, जगद् उत्पद्यते; तेन कल्पितनगरं पूर्वस्रष्टा स्थापयति। तस्य पूर्वस्रष्टुः अस्तित्वं न तु स्थायि; यथा आकाशे महावृक्षः न तिष्ठति। हे ब्रह्मन्, सृष्ट्यादौ पूर्वस्मृतिरेव अस्ति वा? प्रलयमूढतया तया नष्टायाः, कथं सा तिष्ठेत्? प्रलयपूर्वं ब्रह्मादयः प्राचीनाः मुक्तिं प्राप्तवन्तः, ब्रह्मपदं गच्छन्ति। कः पूर्वस्मृतिं स्मरति? स्मर्ता मुक्तः स्यात्, तस्मात् स्मृतिः मूलहीना जाता। स्मर्तुः अभावे, कथं, केन, किम् प्रकारेण स्मृतिः उत्पद्येत? महान् चक्रे सर्वे मुक्तिप्राप्ताः। या स्मृतिः उत्पद्यते, अनुभूतस्य वा, अननुभूतस्य वा, चैतन्ये एव—सैव विश्वस्य विभूतिः; दृश्ये अभावे चैतन्यदीप्तिः एव तिष्ठति। सा शुद्धचैतन्यदीप्तिः, अनाद्यन्ता, प्रकाशति; एषा 'जगत्', 'स्वयम्भूः' इति स्थिता। यः ब्रह्मणः स्वाभाविकः प्रकाशः, अनादिकालात् सिद्धः, सः सूक्ष्मशरीरः, विश्वरूपः, जगदाकारः। परमाणौ विश्वं प्रकाशते, त्रिलोक्यः सहितः, देशकालकर्मद्रव्यदिनरात्रिक्रमः। यथा प्रत्येकं परमाणौ, तस्य अन्तरं तद्वत् दृश्यते; तत्रापि रूपं प्रकाशते, यथा पर्वतश्रेणिः आवृतः। तत्रापि तद्रूपं दृश्यते, परमाण्वन्तरं विस्तारयति; दृश्यं घनं इव, परन्तु वस्तुतः असत्यम्। अतः सत्-असत्-दर्शनस्य अन्तः नास्ति; जाग्रतः, अजाग्रतः, एषा स्थितिः। जाग्रतः, ब्रह्मैव शान्तं, अचलम्; अजाग्रतः, द्वैतमयं, लोकैः पूर्णं जगत् प्रकाशते। यथा ब्रह्माण्डात् विस्तारं प्रकाशते, तथा अनन्तानि ब्रह्माण्डानि, प्रत्येकं परमाणौ, एकस्मिन्येकस्मिन्, प्रकाशन्ते। यथा स्तम्भे क्रीडिका, तस्याङ्गेषु क्रीडिकाः, तेष्वपि क्रीडिकाः—एवम् लोकाः लोकान्तरे। न ते पृथक्, न गणनीयाः, यथा पर्वते परमाणवः; तथा ब्रह्मपर्वते परमाणुलोकाः। सूर्यकिरणेषु परमाणवः गणनीयाः, परन्तु चैतन्यसूर्ये परमाणुलोकाः अनन्ताः, अनाद्यन्ताः। यथा सूर्यप्रकाशे, जले, धूलौ परमाणवः चलन्ति, तथा चैतन्ये त्रिलोक्यस्य परमाणवः चलन्ति। यथा भूताकाशः शून्यत्वानुभवः, तथा चैतन्याकाशः सृष्ट्यनुभवः। सृष्टिः शब्दरूपेण चिन्तिता चेत्, मनः अधः पतति; अर्थरूपेण ब्रह्मरूपा चेत्, उत्तमं फलम्। यः स्वभावेन ज्ञानमयः, सः विश्वबीजः, आद्यं ब्रह्म, चैतन्याकाशः; तस्मात् यद् उत्पद्यते, तद् अन्तःचैतन्यबोधः। शास्त्राध्ययनात्, साधुसंगात्, अभ्यासात्, विवेकिनः, जितेन्द्रियस्य, दृश्यपिण्डस्य सर्वथा अभावबोधः जायते। हे रूपवन्तः, सर्वं ते कथितं, रूपस्य तत्त्वम्—यथा संसारसागरस्य तरङ्गश्रेणिः उत्पद्यते, लीयते। किम् अधिकं वक्तव्यम्? मनः कर्मवृक्षस्य अंकुरः; तस्य छेदने, शाखाः छिद्यन्ते, कर्मवृक्षः विनश्यति। हे राम, सर्वं मनः कारणम्; तस्य मूलोपचारात्, जन्मजालं समूलं नश्यति। इति वसिष्ठस्य वचनानि रामाय प्रवहन्ति, यत्र विश्वस्य रहस्यं, स्मृतिस्वरूपः, चैतन्यप्रकाशः, ब्रह्माण्डविस्तारः, मनःकर्मसङ्कल्पः च स्पष्टतया प्रतिपादितम्।