यदा सहायककारणानां अभावः स्यात्, तदा कदापि अंकुरस्य उत्पत्तिः दृश्यते न—यथा कस्यचित् वन्ध्यायाः कन्या कदापि दृष्टा न। यदि सहायककारणाभावे किञ्चिदुत्पन्नमित्युच्यते, तदपि केवलं मूलकारणं आत्मा स्वस्वरूपे स्थितः। सृष्ट्यादौ ब्रह्मैव सृष्टिरूपे स्वयमेव स्थितः; तस्य निराकारस्य, कारणकार्यक्रमः कुत्र अस्ति? यदि पृथिव्यादि तत्त्वानि वा अन्यदपि किञ्चिद् कुतश्चित् आगत्य सहायककारणानि स्युः, तेषां पूर्वसत्त्वमेव अत्र दोषः। अतः, जगत् परमात् शान्तया सह वा सहायककारणैर्वा उत्पन्नमित्युक्तिः बालस्य, न तु विवेकिनः। अतः, हे राम, जगत् न कदापि आसीत्, न अस्ति, न भविष्यति; केवलं चैतन्यगगनं निर्मलं स्वप्रत्ययवद् प्रकाशते। यदा अस्य जगतः सर्वथा अभावः स्यात्, तदा, हे राम, सर्वं ब्रह्मैव, अन्यन्नास्ति। यद् अन्यस्य पूर्वनाशे वा अभावे चित्ते नष्टमिति मन्यते, तदपि मनसि न नष्टं, तत्र तस्य शान्तिः न। अतः, दृश्यजगतः सर्वथा अभावः एव सर्वथा युक्तः; तस्माद् दुःखनिवृत्ते अन्यः कोऽपि हेतुर्नास्ति। यत् चैतन्यगगनबोधः यः जगतः मूलरूपे स्थितः, स एव 'अहम्', तथा रूपाणि, प्रकाशाः, चिन्ताः च। एषः सूर्यः च, एषा पृथिवी च; एवं संवत्सरः च, युगः च, क्षणः च; मृत्युः जन्म च। एषः युगान्तकलकलः, एषः महाप्रलयः, एषः सृष्ट्यादिः, तद् सत्-असत्-क्रमः। शतसहस्रयुगानि एतानि; असंख्यविश्वानि; ब्रह्मेन्द्रसमूहः; विष्ण्वादिशक्तयः। एतानि च पूर्णानि; पुनः उत्पन्नानि; निवासजालानि; देशकालकलाविभागाः। महाचैतन्यं, परमगगनं, अनन्तं, अनिर्देश्यम्, यथापूर्वं शान्तं, स्वस्वरूपे स्थितम्। एतानि सहस्राणां परमाणुरश्मवत् महाचैतन्यस्य; तानि स्वभावतः अन्तः स्थितानि, न आगच्छन्ति, न गच्छन्ति। यद् चैतन्ये स्वयमेव अद्भुतम् उत्पन्नम्, तद् सृष्टिप्रकाशरूपे दृश्यते, रूपवत्, परन्तु वस्तुतः शून्यम्। न तानि उत्पद्यन्ते, न नश्यन्ति, न आगच्छन्ति, न गच्छन्ति—यथा महाशिलायां रेखाः स्थिताः, अचलाः। एतानि सृष्टयः शुद्धात्मनि स्वयमेव उत्पद्यन्ते, यथा आकाशे भागाः, निराकारस्य अन्तर् निराकारम्। यथा जलस्य तरलता, यथा नित्यगतिकम्पनम्, यथा समुद्रे तरङ्गाः, तथा गुणाः वा गुणिनः। एष एव चैतन्यमयं घनः, एवं स्थितः—उदयास्तमयादौ, अनन्तः, शान्तः, सर्वव्यापी। यदि सहायककारणाभावे जगत् शून्यम् वा स्वयम्भूः कर्ता उत्पन्नमिति कल्पना, तद् विक्षिप्तस्य वाक् केवलम्। यस्यान्तःकरणं सर्वलोकव्यवहारमलरहितम्, सर्वशङ्काशय्याः त्यक्ताः, मोहनिद्रायाः दीर्घनाशः कृतः, भयसमुत्थानात् जागरणरूपेण जगद् शोभितम्—स एव जागृतः। हे रघुनन्दन, सृष्टिप्रलययोः आरम्भे स्मृतिरेव प्रथमः प्रजापतिः, आदिकर्ता। तस्मात् इच्छायाः, या स्मृतिस्वरूपा, जगत् उत्पन्नम्; एवं कल्पनगरं पूर्वकर्तृणा प्रतिष्ठितम् प्रकाशते। एवं सति, हे राम, पूर्वकर्तृणः सतत्त्वं न तिष्ठति, यथा महावृक्षः आकाशे न तिष्ठति। हे ब्रह्मन्, सृष्ट्यादौ पूर्वस्मृतिर्नास्ति; प्रलयमहामोहात् पूर्वस्मृतिः न तिष्ठति। महाप्रलयात् पूर्वं, ब्रह्मादयः प्राचीनाः मुक्तिं प्राप्तवन्तः; ते ब्रह्मस्थानं निश्चितम्। कः पूर्वस्मृतिं स्मर्तुं शक्नोति? अतः, हे महात्मन्, स्मर्ता मुक्तः सन्, स्मृतिः मूलहीना जाता। तस्मात्, स्मर्तृ-अभावे, कस्य, कथं, केन स्मृतिः उत्पन्ना? महाचक्रे सर्वे मुक्तिसुखभागिनः एव। या स्मृतिः, अनुभूतानाम् वा अननुभूतानाम् वा, चैतन्यगगने एव उत्पन्ना, सा जगद्विभूतिरुच्यते; दृश्ये अभावे चैतन्यदीप्तिः एव तिष्ठति। सा चैतन्यदीप्तिः, अनाद्यन्ता, प्रकाशमयी, तिष्ठति; एषा 'जगत्' 'स्वयम्भूः' इति प्रतिष्ठिता। ब्रह्मणः सहजदीप्तिः, अनादिकाले सिद्धा, सूक्ष्मशरीरं, विश्वरूपं, जगदाकारः एव। परमाणौ जगत् प्रकाशते, त्रैलोक्यं सह देशकालकर्मद्रव्यदिनरात्रिक्रमेण। एवं परमाण्वन्तरे अपि, तस्य अन्तरङ्गं तद्रूपमेव दृश्यते; प्रकाशमयी रूपेण, यथा पर्वतश्रेणिः आवृतः। तत्रापि तद्रूपं दृश्यते, परमाण्वन्तरे अपि, दृश्यं घनरूपं, हे प्रिय, परन्तु तद् वस्तुतः नास्ति। तस्मात् सत्-असत्-दृश्यस्य अन्तः नास्ति; हे निष्कलुष, एतत् जाग्रताम् अजागरिताम् च सम्बद्धम्। जाग्रतस्य, एषः केवलं ब्रह्म—शान्तं, अचलम्; अ-जाग्रतस्य, द्वैतमयं जगत्, लोकैः पूर्णम्। यथा एषः प्रकाशमयः जगत् ब्रह्माण्डात् विस्तारं करोति, तथा अनन्तानि ब्रह्माण्डानि, प्रत्येकं परमाणौ, एकस्मिन्येकस्मिन्, प्रकाशन्ते। यथा स्तम्भे क्रीडिका, तस्या अंगेषु अन्याः क्रीडिकाः, तेषु पुनः अन्याः—एवं लोकाः लोकान्तरे।