तत्र परमावस्थायां, या शुद्धा शून्या च, आकाशस्यापि तत्त्वातीतायां, कथं जगत्, मेरुः, समुद्राः, गगनं वा तत्र सन्ति? शून्ये यत्र किञ्चिदपि नास्ति, तत्र कथं किञ्चित् अस्ति? यदि किञ्चित् तत्र अस्ति, तर्हि तत् उपस्थितं न दृश्यते किमर्थम्? शून्यात् किञ्चित् उत्पद्येत कथं, वा कुतः, वा कथं? घटशून्येऽन्तः पर्वतः कथं जायेत—क्व, किम्, कदा च? विपरीतं, यथा प्रकाशः छायया सह न स्यात्, तथा तत्र किञ्चित् अस्ति कथं? सूर्ये तमः, हिमे अग्निः कथं स्यात्? मेरुः कण्ठके कथं स्यात्, अथवा निराकारे किञ्चित् कथं स्यात्? सत्-असत्-संयोगः छाया-प्रकाशयोः संयोगवत् असंभवः। बीजस्य रूपे वटाङ्कुरः स्यात् इति युक्तम्, परन्तु निरूपे विशालं जगत् तत्र अस्ति इति अयुक्तम्। यत्र, अन्यत्र वा अन्यजनस्य, मनसा वा इन्द्रियैः किञ्चित् न अनुभूयते, तत्र तद् मनः तद् वस्तु नास्ति—एवं कथ्यते। यः प्रभावः कारणं पुनः स्वकारणं भवति इति ब्रूते, तस्य बुद्धिः भ्रमिता; तस्मात् प्रभावः स्वकारणसमूहसहितः कथं जायेत्? कारण-प्रभावयोः कल्पितं भेदं, मन्दबुद्धिभिः कल्पितम्, दूरं त्यज; यत् वस्तुतः अस्ति, अनादि-अनन्तं जगत्, तत् एव सत्यम्। यदि जगत्-अङ्कुरः तत्र अस्ति, तदा सः तस्मिन्काले अस्ति; तर्हि कथं, किम् कारणसमूहैः, सः उत्पद्यते? कारणसमूहाभावे अङ्कुरः उत्पत्तिः कदापि न दृश्यते—यथा कस्यचित् वन्ध्यायाः कन्या न दृश्यते। यत् कारणसमूहाभावे उत्पन्नं इति कथ्यते, तत् केवलं मूलकारणं, आत्मा, स्वभावे स्थितम्। सृष्ट्यादौ ब्रह्मैव सृष्टिरूपे स्वात्मनि स्थितः; सः निराकारः, तत्र कारण-प्रभावयोः क्रमः कः? यदि पृथिव्यादि तत्त्वानि, वा अन्यानि, कुतश्चित् आगच्छन्ति, तानि सहायककारणानि भवन्ति, तर्हि तेषां पूर्वसत्ता दोषः। अतः, जगत् सर्वोपरि, सह वा सहायककारणैः, शान्तम् उत्पद्यते इति वचनं बालस्य, न तु विदुषः। तस्मात्, हे राम, जगत् न कदापि अभूत्, न अस्ति, न भविष्यति; केवलं चैतन्यगगनं प्रकाशते, आत्मनि प्रतिबिम्बवत्। यदा जगतः सर्वथा अभावः, तदा, हे राम, सर्वं ब्रह्मैव, अन्यन्नास्ति। यद् अन्यस्य पूर्वनाशेन वा अभावेन उपशमं यति, तद् मनसि न तु नष्टं, तत्र तद् उपशान्तं न भवति। तस्मात्, दृश्यजगतः सर्वथा अभावः सर्वथा युक्तः; तस्माद् व्यतिरिक्तं, दुःखोपशमाय अन्यः कोऽपि उपायः नास्ति। चैतन्यगगनस्य यद् बोधः, यः जगतः मूलम्, सः एव 'अहम्', एवं रूपाणि, प्रकाशाः, चिन्ताः च। सः सूर्यः च, सः पृथिवी च; एवं वर्षः च, युगः च, क्षणः च, मृत्युः, जन्म च। सः युगान्तकल्लोलः, सः महाप्रलयः, सृष्ट्यादिः, सत्-असत्-क्रमः च। शतसहस्रयुगानि, अनन्तविश्वानि, ब्रह्मेन्द्रगणाः, विष्ण्वाद्याः शक्तयः च। एते च, एते च परिपक्वाः, एते पुनः उत्पन्नाः, एते स्थानजालानि, एते देशकालकलाविभागाः। महाचैतन्यं, परमगगनं, अनन्तं, अनिर्वचनीयम्, पूर्ववत् शान्तं, स्वभावे स्थितम्। एते सहस्रकणकन्यायः, महाचैतन्यस्य किरणाः इव; ते स्वभावतः अन्तः स्थिताः, न आगच्छन्ति, न गच्छन्ति। यद् चैतन्ये आत्मनि आश्चर्यं उत्पद्यते, तत् सृष्टिप्रकाशरूपे प्रकटते, रूपवत्, वस्तुतः निरवयवम्। ते न उत्पद्यन्ति, न नश्यन्ति, न आगच्छन्ति, न गच्छन्ति, महाशिलायाः रेखाव्यवस्थेव—अचलाः। एताः सृष्टयः शुद्धात्मनि स्वयमेव उत्पद्यन्ति, यथा आकाशे आकाशांशाः, निराकारः निराकारे। यथा जलस्य तरलता, नित्यगतिकम्पनम्, वा समुद्रे तरङ्गाः, तथैव गुणाः, वा गुणिनः। एष एव शुद्धचैतन्यमयं घनं, एवं स्थितम्—उदयास्तमयादौ अनादि-अनन्तम्, शान्तम्, सर्वव्यापि च। यद् सहायककारणाभावे जगत् शून्यं, वा स्वयम्भूः स्रष्टा उत्पद्यते इति कल्पना, सा केवलं उन्मत्तस्य प्रलापः। यस्य मनः सर्वसंसारक्लेशकलुषात् मुक्तम्, सर्वशङ्काशय्याः त्यक्तम्, मोहनिद्रां दीर्घकालं विनष्टम्, भवभयबोधजागरणेन विभूषितम्, सः एव जागृतः। हे रघुनन्दन, सृष्टिप्रलययोः आदौ, स्मृतिर् एव प्रथमस्रष्टा, आदिस्रष्टा भवति। तस्मात् इच्छायाः, या स्मृतिस्वरूपा, जगत् उत्पद्यते; तेन कल्पनापुरं पूर्वस्रष्टया स्थाप्यते। तथापि, हे राम, पूर्वस्रष्टा यद्यपि दृश्यते, तस्य सतत्त्वं न तिष्ठति, यथा वृक्षः गगने न तिष्ठति। हे ब्रह्मन्, सृष्ट्यादौ किम् पूर्वस्मृति अस्ति? प्रलयमोहेन पूर्वस्मृति नष्टा, कथं सा तिष्ठेत्? महाप्रलयात् पूर्वं, ब्रह्मादयः प्राचीनाः मुक्तिम् प्राप्ताः; ते निश्चितं ब्रह्मपदं प्राप्तवन्तः। कः पूर्वस्मृतिं स्मरति? तस्मात्, हे महात्मन्, स्मर्ता मुक्तः, स्मृतिः मूलहीना जाता। तस्मात्, स्मर्तुः अभावे, कथम्, केन, कस्य स्मृतिः उत्पद्येत? नूनं, महाचक्रे, सर्वे केवलं मुक्तिप्राप्ताः भवन्ति।