यदा किञ्चिद् भूतैः संयुतं दृश्यते, तदा तस्य सत्त्वं कथ्यते; शून्यं तु न भूतैः निर्मितं, तद् यदा ग्राह्यते, तदा तद् असत्यम् इव दृश्यते, यथा तीक्ष्णधारा सहसा प्रकटिता। महाकल्पस्य अन्ते यद् दृश्यते, तत् बीजस्थाङ्कुर इव स्थितम्; पश्चात् तस्माद् एव पुनः उदेति—किं तत्, एतद् वद। येषां बुद्धिर् एवं, ते मूढा वा, किम् उत विज्ञानवन्तः? भगवन्, स्पष्टया भाषस्व, सर्वसंशयविनाशाय। एषः महाकल्पान्ते बीजस्थाङ्कुर इव दृश्यते; यः अत्र परममज्ञानम् इति वदति, स बालभावात् एवम् आह। किं तत् स्पर्शेऽस्पृष्टं, कथं च एषः असत्यः? विपरीतबुद्धिः वक्त्रश्रोत्रयोः मूढत्वहेतुः। बीजस्थाङ्कुरवत् जगत् अस्ति इति यः विचारः, स भ्रान्तिप्रलाप एव; शृणु, कथं एषः तथैव। बीजम् एव मनसि इन्द्रियैः च दृश्यते; यदा बीजम् पृथिव्यादिभिः संयुज्यते, तदा अङ्कुरः जायते। परं तु, यद् मनसः षडिन्द्रियाणां च परम्, तस्य बीजस्य जगतो वा उत्पत्तिः कथम्? परमात्मनि, यः आकाशात् अपि सूक्ष्मः, सर्वातीतः, अतीन्द्रियः, तत्र बीजात्वं कथम् सम्भवेत्? यद् सूक्ष्मसत्त्वं, सन्निवृत्तवत् एव दृश्यते, तद् अदृष्ट्वा असत्त्वम् इति मन्यन्ते; तत्र बीजात्वं कथं, बीजरहिते अङ्कुरस्य सम्भवः कुतः? यत्र परमधाम्नि, शुद्धे शून्ये, आकाशादिपञ्चभूतात् अपि परे, जगत्, मेरुः, समुद्रः, नभः च कथम् अस्ति? शून्ये किञ्चिद् अस्ति इति कथम्? यदि अस्ति, तर्हि दृश्यते किम् न? शून्यात् किञ्चिद् उत्पद्यते इति कथं, कुतः, कथम् वा? घटशून्ये पर्वतः कथं जायेत—कुतः, केन, कदा च? अपि च, यथा प्रकाशच्छाययोः संयोगो न संभवति, तथैव किञ्चिद् अस्ति इति कथं? सूर्ये तमः, हिमनि वह्निः कथं स्यात्? मेरुः परमाणौ, रूपरहिते किञ्चिद्, इत्येतद् असंभवमेव; सत्-असतोः संयोगः यथा छाया-प्रकाशयोः। रूपवत् बीजे वटाङ्कुरस्य सत्त्वं युक्तम्, अरूपे तु अस्य विश्वस्य तत्र सत्त्वं न युक्तम्। यद् अन्यत्र वा अन्ये वा मनसा इन्द्रियैः वा अदृष्टम्, तत् तस्य चित्तस्य साक्षात्काराय नास्ति—एवं उक्तम्। यः कार्यं कारणत्वम् इति वदति, स भ्रमितबुद्धिः; तस्य कार्यस्य उदयः कः, सहकारकारणसमूहस्य च कः? कारणकार्यभेदकल्पना मूढबुद्धिभिः कृतः; यदस्ति, अनाद्यन्तं विश्वं, तत् एव वस्तुतः सत्यम्। यदि विश्वबीजम् अस्ति, तर्हि तस्मिन् काले एव अस्ति; तत् कथं, केन सहकारकारणेन उदेति, वद। सहकारकारणाभावे अङ्कुरोत्पत्तिः न कदापि दृश्यते, यथा कस्यचित् वन्ध्यापुत्र्याः कः अपि न दृष्टः। यद् सहकारकारणरहितम् उत्पद्यते इति उच्यते, तत् आत्मैव स्वभावस्थितः। सृष्ट्यादौ ब्रह्मैव स्वात्मनि सृष्टिरूपेण स्थितम्; निराकारत्वात्, तत्र कारणकार्यक्रमः कः? यदि पृथिव्यादयः वा अन्यद् किञ्चित् पूर्वमस्ति, सहकारकारणत्वेन, तत् पूर्वसत्त्वमेव दोषः। अतः, जगत् परमात्मनः शान्त्या उत्पद्यते, सहकारकारणेन वा विना वा इति, बालस्य भाषणम्, न तु पण्डितस्य। अतः, हे राम, विश्वं न कदापि अभूत्, न अस्ति, न भविष्यति; केवलं चैतन्याख्यं व्योम प्रकाशते, आत्मप्रतिबिम्बवत्। यदा अस्य विश्वस्य सर्वथा अभावः, तदा, हे राम, सर्वं एव ब्रह्म, न अन्यत् किञ्चन। यद् किञ्चिद् अन्यस्य नाशेन वा अभावेन उपराम्यते, तद् चित्ते न उपशम्यते, तत्र तद् अवशिष्टमेव। अतः केवलं विश्वाभावः सर्वथा युक्तः; अन्यथा दुःखनिवृत्तेः न किञ्चन कारणम् अस्ति। एषा चैतन्यव्योमविज्ञानम्, यः विश्वस्य मूलम्, एष एव अहम्, एते रूपाणि, प्रकाशाः, संकल्पाः, इत्यादयः। एषः सूर्यः, एषा पृथिवी, एवम् संवत्सरः, कल्पः, क्षणः, मृत्युर्जन्म च। एषः कल्पान्तविप्लवः, एषः महाप्रलयः, एषः सृष्ट्यादिः, स एव सत्-असत्-परम्परा। एते शतान्ययुतानि कल्पानां, एते बहूनि विश्वानि, एते ब्रह्मेन्द्रगणाः, विष्ण्वादीनां शक्तयः। एते च एते परिपक्वाः, पुनरुत्थिताः, एते लोकजालानि, देशकालकलाविभागाः। महाचैतन्यं, परं व्योम, अनन्तम्, अनवच्छिन्नम्, यथावत् एव शान्तम्, स्वभावतः स्थितम्। एते परमाणुसहस्ररश्मयः इव, महाचैतन्यस्य, स्वभावतः एव अन्तः, न आगच्छन्ति, न गच्छन्ति। यद् किञ्चिद् आश्चर्यं चैतन्ये स्वयम् उत्पद्यते, तद् सृष्टिस्वरूपेण प्रकाशते—रूपवत्, परं तु असारम्। न ते उत्पद्यन्ते, न नश्यन्ति, न आगच्छन्ति, न गच्छन्ति, यथा शिलायाः रेखासंस्थानम् अचलम्। शुद्धे आत्मनि, स्वयम् एव एते सृष्टयः उत्पद्यन्ते, यथा व्योम्नि व्योमांशाः, अरूपे रूपरहिताः। यथा जलस्य द्रवता, नित्यगतयः, वा सागरस्य तरङ्गाः, एवं गुणाः वा गुणिनः। एवं, हे राम, यथार्थतः सर्वं चैतन्यमात्रम् एव, न किञ्चिद् अन्यत्; एतेषां सर्वेषां सृष्टिसंहारादीनां आत्मैव आधारः, रूपं च स्वरूपम्।