श्रूयताम्, रमणीयं कथाम् एताम् यथाशास्त्रं। यथा चिन्तया निर्मितं नगरं दृढमनुभूयमानमपि वस्तुतः किंचिदपि नास्ति, तस्य सारः केवलं आख्यानस्यार्थाभासः, न क्वापि सन् अपि सन् इव प्रतीतिः। तथैव, यद्यपि सर्वथा निरवयवम्, तदन्तः सारवदिव दृश्यते; स्वप्नगिरिरिव, व्योम्नः रूपैः स्फुरति, परं शून्यमात्रमेव। यथा शरद्गगने दूरस्थमेकं मेघपटलमिव, तस्य लयः अप्रत्यक्षः; यथा व्योम्नि वर्णः, दृश्यमानः सन् अपि नास्ति वस्तुतः। यथा स्वप्ननारीसङ्गः, अर्थवत्त्वमिव दर्शयन्, परं निरर्थकः; यथा मानसवाटिका पुष्पितवती, हर्षरूपा सन् अपि साररहितैव। स तिष्ठति तेजोवदविभास्वरम्, चित्रितसूर्याग्निवत्; कल्पराज्यवत् अनुभवः, परं असत्य एव। यथा चित्रितपद्मह्रदः, न कदापि पद्मगन्धोऽस्ति, शून्ये विराजमानः, नानावर्णैः भूषितः, रूपमात्रस्स्वभावः। वास्तवे तु, शुष्कदुर्बलाङ्कुरैः महाभूतानां वितानितम्, जडं निरसारं च, कदलीस्तम्भवत् स्फुरति। अन्धकारमण्डलवत् प्रसारितम्, नेत्रेण दृश्यते, रूपतोऽसत्यम्, प्रत्यक्षवत् एव प्रतीयते। यथा जलबुद्बुदः, निरानन्दः, अन्तः शून्यः, रूपेण स्फुरन्; तस्य सारः रसानुभवः, यथार्थरसः, अनवरतमुत्पत्तिलयवान्। यथा तुषारमिव व्याप्तम्, गृहीतमपि न किञ्चन; जडं, शून्यनिलयम्, कस्यचित् शून्यमेव, परमाणुसमम्। यद्भूतैः कृतम्, तत्सद् इति कथ्यते, शून्यं तु न किञ्चन; गृहीतेऽप्यसत्यस्वभावम्, तीक्ष्णधारावत् सहसा प्रकटितम्। युगान्ते यद् दृश्यते, बीजाङ्कुरवत् अवशेष्यते; ततोऽनन्तरं तस्मादेवोत्पद्यते—किमेतदिति वद। येवं बुद्धिमन्तः मूढा वा, सच्चिन्तकाः वा? भगवन्, स्पष्टं सम्यग्वद, सर्वसंशयच्छेदनाय। युगान्तेऽपि एष बीजाङ्कुरवत् दृश्यते; यः अत्र परमार्थमोहं वदति, स बालत्वात् एव। किं तद् स्पर्शेऽस्पृष्टम्, कथं चैतदसत्यम्? एष विरोधबुद्धिः वक्तृश्रोत्रोः मूढत्वहेतुः। बीजाङ्कुरवत् विश्वमस्तीत्येवं यो वदति, स मोहवाक्यम्; शृणु, किमर्थम्। बीजं हि दृश्यते, मनसि इन्द्रियैश्च ग्राह्यम्; यदा भूम्यादिभिः संयुज्यते, तदा अङ्कुरः जायते। किं तु, यद् मनःषडिन्द्रियातीतम्, तदपि अतीतम्; तादृशं स्वयम्भूबीजं कथं जगतः कारणम्? परमात्मनि, यः व्योमनोऽपि सूक्ष्मः, सर्वातीतः, अतीन्द्रियः, कथं बीजस्वभावः? यः सूक्ष्मसत्तायाम् असत्तारूपेण दृश्यते, स असत्तैव अदृष्टेभ्यः; तत्र बीजभावः कथं, बीजरहिते अङ्कुरोत्पत्तिः कथम्? परमपदं, शुद्धं शून्यं, व्योमाद्यपि अतीतम्, तत्र जगदादयः, मेरुः, समुद्रः, गगनं वा कथं स्युः? शून्ये किञ्चिदस्ति चेत्, तदपि दृश्यते किम्? शून्यात् किञ्चिदुत्पद्यते, कुतः, केन, कथम्? घटशून्ये पर्वतस्योत्पत्तिः कुतः, केन, कदा? अपि च, यथा प्रकाशछाययोः संयोगो न संभवति, तथा सत्-असतोः संयोगः; सूर्ये तमः, हिम्नि वह्निः, कथं स्यात्? परमाणौ मेरुः, अमूर्ते किञ्चन, कथं स्यात्? सत्-असतोर्युगपत्संयोगः, छायातेजोः इव, अशक्यः। बीजवदङ्कुरो दृश्यते, वटबीजसदृशः; परं निराकारस्य मध्ये विश्वमिदं स्यादिति युक्तं न। यदन्यत्र, अन्ये वा, मनसा वा इन्द्रियैः वा अतीन्द्रियं, तद् तस्य चित्तस्य नास्ति; एवं स्मृतम्। यः प्रभावं कारणत्वे प्रतिनिवर्तते इति वदति, स विपरीतदृष्टिः; तस्योत्पत्तिः कथं, तदुपकारकारणसमूहेन सह? कारणकार्यकल्पनां दूरात् परिहृत्य, यदस्ति, अयम् अनादिनिधनजगदेकमेव सत्यम्। यदि जगतो मूलाङ्कुरः तत्रास्ति, तदा तस्मिन्काले अस्ति; वद, केन उपकारकारणेन स उत्पद्यते? उपकारकारणाभावे, अङ्कुरस्योत्पत्तिः न दृश्यते—यथा कस्यचित् अजनकन्यायाः दर्शने कदापि न दृश्यते। यदपि उपकारकारणाभावे उत्पद्यते इति, तदेव मूलकारणं, आत्मा स्वस्वरूपे स्थितः। सृष्ट्यादौ ब्रह्मैव स्वात्मन्येव सृष्टिरूपेण स्थितम्; निराकारे तत्र कारणकार्यक्रमः कुत्र? यदि पृथिव्यादीनि वा अन्यद्वा उपकारकारणानि कुत्रचित् सन्ति, तद् पूर्वसत्त्वमेव दोषः। अतः, जगत् शान्तया परमात् उपकारकारणेन वा विना वा उत्पद्यते इति बालस्य वाक्यं, न पण्डितस्य। तस्मात्, हे राम, जगन्न कदापि आसीत्, नास्ति, न भविष्यति; केवलं चैतन्यगगनं प्रकाशते, आत्मप्रतिबिम्बवत्। यदा जगतः सर्वथा अभावः, तदा, हे राम, सर्वं ब्रह्मैव, नान्यत्किञ्चन। यद् अन्यस्य पूर्वाभावे वा विनाशे लीयते, तन्न मनसि न लीयते, तत्र तदप्रशमात्। अतः, दृश्यजगतः सर्वथा अभाव एव सर्वथा युक्तः; अन्यथा दुःखनिवृत्त्यर्थं नान्यदुपायः। एष चैतन्यगगनसम्बोधः, यः जगतो मूलरूपः, अयमेव अहम्, एते रूपाणि, प्रकाशाः, विचाराः, इत्यादि च।