भगवन्, कालस्य महिमानं कथयामि। महान्तः अपि क्षणमात्रं न रक्ष्यन्ते; अनन्तं विश्वं निगील्य कालः तस्यैव आत्मा जातः। स कालः युगवर्षयुगादिरूपैः प्रकाशमाप्नोति, तथापि तस्य स्वरूपं अव्यक्तमेव, सर्वत्र व्याप्य स्थितम्। रम्याः, शुभकृत्यप्रवर्तकाः, सुमेरुपर्वतसदृशगुरवः अपि कालस्य गात्रेण निगीर्यन्ते, यथा नागाः कुमारेण गजेन। दयन्यः, कठोरः, क्रूरः, निष्ठुरः, दरिद्रः, नीचः—नास्ति किञ्चिद् यन्न कालः अद्यापि न भक्षयति। भक्षणैकवृत्तिः कालः पर्वतानपि खादति; अनन्तानन्दरसान् अनुभवन् अपि, स प्रपञ्चः न तृप्तिमधिगच्छति। स गृहीत्वा, विनाश्य, सृजन्, खादन्, हन्ति; कालः संसारनाट्ये नानारूपेण नटवत् व्यवहरति। बीजानि भूतानां अनवरतं विभागेन भञ्जन्, असत्यचूचुकायाम् इह जगति, शुकः दाडिमानि विदारयन् इव। शुभाशुभविपाकशृङ्गाभ्यां जनानां कोमलाङ्कुरान् चित्वा, स भाति, प्राणिसंघानां महागजः इव। ब्रह्मवनस्य मध्ये, महावृक्षः विश्वफलः, परमसर्पेण आवृतः, तिष्ठति। रात्रिमधुपैः पूरितः, दिवाकरमालां विनिव्य, ऋतुकालवल्लरीभिः विरचितः, स न कदापि श्रम्यति। ताडितः अपि न भिद्यते, दग्धः अपि न दह्यते; दृश्यते, न तु पूर्णतया दृश्यते, मुनिवर, स मायावी मणिरिव। एकनिमेषे सुलभतया किञ्चिदुत्थापयति, किञ्चिदवसादयति—कल्पराज्यं विस्तारयन् इव। कठिनगम्भीरक्रीडया, कटुकानन्दभोगेन, जनान् सूपे चमसेन मथयन् पाककार इव कम्पयति। तृणरजः, महेन्द्रः, सुमेरुः, पत्रम्, सागरः—यद्वा किमपि—सर्वम् आत्मनि निग्रहीतुं स एव सिद्धः। अत्रैव क्रूरतायाः पर्याप्तिः, लोभस्य प्रतिष्ठा, सर्वदुःखम्, सर्वचञ्चलता च दृश्यते। सूर्यचन्द्रमसौ व्योम्नि क्रीडयन्, स बालकः स्वगृहे क्रीडनकैः क्रीडन् इव सञ्चरति। युगान्ते, कल्पनासृष्टिकर्ता इति कल्पितः कालः, सर्वभूतास्थिसूत्रमालया आवृतः, प्रकाशते। तस्मिन् युगान्ते, तस्य भीषणनर्तनकाले, सुमेरुः व्योम्नि कम्पते, यथा चलितवातेन भुर्जपत्राणि। सः रुद्रः भवति, पुनः महेन्द्रः, ततो ब्रह्मा; शुक्रः, वैश्रवणः, पुनः किंचिदपि न। अनन्तसृष्टयः, दीप्ताः विनष्टाश्च, उदेत्यनुद्यन्त्यन्योन्यविलक्षणाः, सागरतरङ्गा इव, तस्मिन् स्थिताः। महायुगवृक्षाणां मध्ये स्थित्वा, पक्तफलानि—देवान् दानवान् च—समूहशः पातयति। विशालपदेन स विश्वसमूहमध्यम् अतिक्रामति, यथा भ्रमाराशयः कम्पमानः पतन्ति। चिद्रश्मिना विमलसत्त्वपद्मं विकसितं, स्वकृत्यप्रियया सह स्वरूपे रमते। आद्यन्तरहितं स्वस्वरूपं स्थापयित्वा, महापर्वतवत् उन्नतम्, स दृढं तिष्ठति। कदाचित् छायासदृशः कालः, कदाचित् प्रकाशमयः, पुनः कदाचित् उभयाभावः, स्वभावे एव स्थितः। स्वात्मतत्त्वेन अनन्तलोकसारं संलक्ष्य, स स्थिरः, महाभारारूपेण बध्नन् इव। न स दुःखमुपैति, न म्रियते; न आगच्छति, न गच्छति; नास्तमियति, न उदेति, शतयुगेष्वपि। केवलं जगत्सृजनक्रीडायै, सहजया लीलया, स्वात्मनि कालं यापयति, अहंकाररहितः सन्। रजनीमलिनताम्, दिवाकरपद्ममालां, कर्ममधुपः, स्वात्मह्रदे आरोपयन् स्थितः। भीषणां कृष्णरजनीं, जीर्णमार्जनीम्, गृहित्वा, सुवर्णधूलिं सर्वतो भूमौ प्रसारयति। कर्माङ्गुल्या सूर्यदीपं कोणेषु सञ्चालयन्, दयया इह लोके यत्र यत् किम्, पश्यति। क्षणेनैव दिवसान् पक्वान् सूर्यनेत्रेण निरीक्ष्य, लोकपालफलानि प्राचीणवनस्य फलानि खादन् इव भक्षयति। मृत्युः, भीषणपेटिकेव, शनैः शनैः लोकमणीन्—विश्वस्य जीर्णकुटीराणि—स्वगुहायां स्थापयति। गुणैः पूर्णं जगन्मणिसूत्रं, अलङ्काराय स्वयम् धारयति, पुनः छिनत्ति च। रजन्युत्पलमालया दिवसहंसानुगता, स चञ्चलः तारारश्मिसूत्रैः व्योम्नि सदा परिवर्तते। जीवनमद्यविक्रेता, पर्वतनदीमेखलाजगदादीन् मथयन्, प्रतिदिनं तारारक्तबिन्दून् अपि पिबति। नास्ति किञ्चिद्—न यौवनम्, न कमलं, न चन्द्रः, न जीवितकेशरः—यं लघुमहतां चौरः न गृह्णाति। संसारक्रीडया प्राणिनः पीडयन्, पतयन्, स्वात्मनि एव प्रमोदते, उत्पत्तिलयस्मितेन। कर्ता, भोक्ता, संहर्ता, स्मरन्, सर्वावस्थाप्राप्तः, स सर्वं करोति, न तु किञ्चिदपि। कालशक्तिः, जनसमाजे दीप्तिमती, समस्तं रूपं—शुभाशुभचिह्नितं, सर्वकालविभागलक्षणं—एकैव प्रकाशयति, गूढयति च। एवं कालस्य अद्भुतं, भीषणं, सर्वव्यापिनं चरित्रं, हे मुनिवर, अवगन्तव्यम्।