यथा सूर्यस्य केवलसन्निधानेन पृथिव्यां कर्म समुत्पद्यते, तथा चैतन्यस्य केवलस्थित्या हि जगदिदं समुत्पद्यते। यदा देहग्रहणं निवर्तते, हे राम, तदा जगद्भावः अपि लीयते; तदा तव चित्तेऽपि आकाशभावः उदेति। यथा दीपस्य केवलस्थित्या प्रकाशः स्वाभाविकतया जायते, तथा चैतन्यस्य स्वभावात् एव जगत्क्रिया प्रवर्तते। प्रथमतः परात्मनः सारात् मनः उत्पद्यते; तस्मादेव स्वकल्पनाजालेन इदं विश्वं व्याप्यते। यथा शून्ये शून्यं प्रभासते, यथा विशुद्धे आकाशे नीलिमा जायते, तथा मनोहरलता अपि स्फुरन्ति। यदा चिन्तानिवृत्त्या मनः लीयते, तदा संसृतिमोहमया धूमिका अपि नश्यन्ति; तदा शुद्धचैतन्यं स्वच्छशरदाकाशवत् अन्तः स्थित्वा एकं, अजं, आद्यं, अनन्तं प्रकाशते। मनः कर्मस्वरूपं चिन्तायाः प्रथमं उत्पद्यते, तत् पद्मजन्मनः स्वरूपं गृह्णाति; ततः अनन्तं विविधं जगत् उत्पादयति, यथा बालः मूढः कल्पितदेहान् निर्मिमीत। यदसत्स्वरूपं तदादौ सतिव दृश्यते, पुनः तदेव लयं याति; मन एव चैतन्यरूपेण व्याप्यते, प्रकाशरूपेण सागरस्थजलवलयवत् दृश्यते। आकाशे एव अकर्ता अङ्गरहितं अद्भुतदर्शनं मनः उदेति; दृष्टिरहितं, अनुभवसहितं, अनिद्रं, स्वप्नदर्शनवद् तिष्ठति। अद्भुतरूपेण स्थितं, भविष्यन्नगरेषु सृजन्ति इव दृश्यते; कपिवहनाग्निसमं, जलवर्तुलवत् स्थितम्। रूपवत्त्वपि शून्यरहितं, यथा सूर्यतेजः आकाशे; आकाशे रत्नसमूहवत् दृश्यते, परन्तु आधाररहितम्। यथा कल्पनया नगरी दृश्यते, दृढानुभूत्यपि असत्स्वरूपा; तस्य सारः केवलं आख्यानार्थाभासः, न क्वापि स्थितः, सति इव दृश्यते। सर्वथा असारमपि, अन्तः सारवत् इव; स्वप्नपर्वतवत्, आकाशवद् रूपशोभितम्, परन्तु केवलं शून्यम्। यथा शरद्भ्रमरः दूरस्थः, तस्य लयः अप्रत्यक्षः; यथा वर्णः आकाशे दृश्यते, परन्तु वस्तुतः असारः। स्वप्ननारीसङ्गवत् अर्थवत्त्वेन दृश्यते, परन्तु तत्त्वतः निरर्थकम्; मनोवाटिकायाः सुषुप्तिमिव, हर्षरूपं दृश्यते, परन्तु साररहितम्। प्रकाशवत्, परन्तु तेजरहितम्, चित्रितसूर्याग्निवत्; कल्पितराज्यवत् अनुभवति, परन्तु असत्यम्, वस्तुतः नास्ति। चित्रितपद्मसरोवरवत्, न पद्मगन्धः, शून्ये प्रकाशितम्, नानावर्णाभूषितम्, तस्य स्वरूपं केवलं रूपमेव। वास्तवे तु, शुष्कदुर्बलाङ्कुरैः भूतैः व्याप्यते, जडं, असारं, कदलीस्तम्भवत् प्रकाशते। अन्धकारमण्डलवत् व्याप्यते, रूपेण तु सर्वथा असत्यं, प्रत्यक्षवत् दृश्यते। जलबुब्बुलवत्, अनभोग्यं, अन्तः रिक्तम्, रूपेण दीप्तम्; तस्य सारः रसनायाम्, यथार्थरसः, निरवच्छिन्नसमुत्पत्तिनाशः। मन्दमन्दमिष्टवत् व्याप्यते, गृहीतमपि न किञ्चित्; जडं, शून्यनिलयम्, केचित् शून्यरूपम्, अणुसमानम्। यत् भूतसंयुक्तं तत् सत्यमुच्यते, शून्यं तु न भूतसंयुक्तम्; गृहीते सति, असत्यस्वरूपम्, यथा तीक्ष्णधारावत् सहसा दृश्यते। युगान्ते यत् दृश्यते, बीजस्थाङ्कुरवत् तिष्ठति; ततः पुनरपि तस्मात् एव उदेति—किं नामैतत्? ये तद्विदः, ते मूढाः वा, ज्ञानीनः वा? भगवन्, सम्यक् स्पष्टं वद, सर्वसंशयान् निवारय। युगान्ते यदिदं दृश्यते, बीजस्थाङ्कुरवत्, यः अत्र परमोऽज्ञानमस्ति इति वदति, स बालभावात् एव वदति। किं तद्, यत् संस्पर्शेऽस्पृष्टम्, कथं चेदम् असत्यम्? एवं विरुद्धबुद्धिः वक्त्रश्रोत्रयोः मोहहेतुः। बीजे अङ्कुरवत् जगत् अस्ति इति या बुद्धिः, सा मोहवाक्यं; शृणु, कथं एषा। बीजम् एव प्रत्यक्षम्, मनसः इन्द्रियाणां च विषयः; यदा पृथिव्यादिभिः सह संयुज्यते, तदा अङ्कुरः जायते। यत् तु मनसः षडिन्द्रियाणां च परं, तदपि परं, तादृशं स्वयम्भूतं बीजं कथं जगतो मूलं स्यात्? यः परात्मा, आकाशात् अपि सूक्ष्मः, सर्वातीतः, अतीन्द्रियः, तत्र कथं बीजभावः? या सूक्ष्मा सत्ता, अभावाभासरूपा, सा अदृष्टदृष्टेः तु अभावः; तत्र कथं बीजभावः, बीजरहिते कथं अङ्कुरः सम्भवेत्? तस्मिन् परे, विशुद्धे, शून्ये, आकाशभूतादिपर्यन्ते, कथं जगत्, मेरुः, समुद्रः, गगनं वा स्यात्? शून्ये किञ्चिदस्ति चेत्, तर्हि तत् दृश्यते कुतः न स्यात्? अभावे कुतः किमपि जायेत, वा कुतः, वा कथम्? घटशून्ये कुतः पर्वतः जातः—कदा, कुतः, केन? अपि च, कुतः किमपि स्यात्, यथा तेजः-छाययोः न एकत्र सम्भवः; सूर्ये छाया वा, हिमनि वह्निः वा, कथं स्यात्? कथं मेरुः अणौ स्यात्, अव्यक्ते किमपि स्यात्? सत्-असतोः संयोगः, यथा छायातेजसोः, अशक्यः। बीजवद् अङ्कुरः स्यात् इति युक्तम्, परन्तु निराकारस्मिन् विश्वं स्यात् इति अयुक्तम्। यत् अन्यत्र, अन्यस्मिन्वा, मनसा इन्द्रियैर्वा न गृहीते, तद् तस्य चित्तस्य अवबोधाय नास्तीत्येवोच्यते। यः प्रभावः स्वकारणं प्रतिनिवर्तते इति वदति, स भ्रमितबुद्धिः; केन कारणेन सः स्वकारणसमूहसहितः उदेति? कारणकार्यविकल्पं, ये मन्दमतयः कल्पयन्ति, तं परित्यज्य, यत् सत्यमस्ति, अदीमाद्यन्तं विश्वं, तदेव वस्तुतः तिष्ठति। यदि जगतो मूलाङ्कुरः तत्र अस्ति, तर्हि तदा एव तस्य सत्त्वम्; वद, केन कारणसमूहेन सः उदेति?