श्रीरामः, यत् सूर्यपथे अपि न आगच्छति न गच्छति च, तद् देहम् न, पुरुषः स एव इति विद्धि। अस्य त्रिषु लोकेषु, देहे सति वा न सति वा, ज्ञाते अज्ञाते वा, सः पुरुषः तिष्ठति एव; देहस्य विनाशे अपि सः न विनश्यति। यानि सर्वाणि दुःखानि दृश्यन्ते, तानि सर्वाणि देहस्य एव, न तु चैतन्यात्मनः, यस्य न स्पर्शनम् अस्ति। यः चैतन्यात्मा, सः मानसो मार्गात् परतः तिष्ठति, शून्यवत्; तस्मात् सः न दुःखेन न सुखेन च बाध्यते। यथा भृङ्गः पद्मं त्यक्त्वा गगनं गच्छति, एवं चैतन्यात्मा स्वाभ्यासवासनया देहपञ्जरात् निष्क्रामति। यदि अस्य आत्मनः सारः असत्यम् इति मन्यसे, तर्हि देहानाशे किम् एव नष्टम्, हे राम, यत्र त्वं शोकम् करोति? सत्यम् आलम्ब्य, मोहः मा उत्पद्यताम्; विशुद्धस्य आत्मनः किमपि कामनास्ति न। यदा चैतन्यम् साक्षी समम् स्वच्छम् निरुपाधिकम् भवति, तदा लोका अपि स्वयमेव तत्र दृश्यन्ते, निर्मले मणौ रश्मयः इव। इच्छारहितः सम्बन्धः दर्पणे प्रतिबिम्बवत्; एवं चैतन्यस्य जगता सह सम्बन्धः स्वभावतः। यथा कवचस्य मृतस्य च प्रतिबिम्बे द्वैतम् अद्वैतं च दृश्यते, तथा आत्मनः जगता च भेदः अभेदः च दृश्यते। यथा सूर्यस्य केवलसन्निधाने भूमौ क्रिया जायते, तथा चैतन्यस्य सत्तायाम् एव जगत् उत्पाद्यते। यदा देहग्रहणम् उपशम्यति, तदा, हे राम, जगदवस्था लीयते; तदा चित्ते व्योम अपि उदेति। यथा दीपस्य प्रभा केवलसत्तया उदेति, एवं चैतन्यस्य स्वभावात् एव जगत्क्रिया जायते। आदौ परमात्मनः सारात् मनः उदेति; तेन मनसा स्वकल्पनाजालेन जगत् व्याप्यते। यथा शून्ये शून्यं प्रकाशते, यथा शुद्धे व्योम्नि नीलिमा जायते, तथा मनोविलासाः शोभन्ते। यदा चिन्तारूपस्य मनसः उपशमात् मन एव लीयते, तदा संसारमोहमयः तिमिरः नश्यति; तदा विशुद्धं चैतन्यं स्वयम् एव प्रकाशते, शरदम्बरवत्, अन्तः स्थितम्, एकम्, अजम्, आद्यम्, अनन्तम्। मनः, क्रियारूपम्, आदौ चिन्तया उत्पद्यते, तदनन्तरं पद्मसम्भववत् भवति, ततः अनन्तं विविधं जगत् उत्पादयति, यथा बालः कल्पनया मायाशरीराणि निर्माति। यत् असतः कृतम्, तद् आरम्भे सत्यम् इव दृश्यते, पुनः लीयते; मनः चैतन्यरूपेण व्याप्यते, प्रभामण्डलवत् सागरे। एतद् आकाशे उत्पद्यते, अकर्तृ, अङ्गहीनं, अद्भुतदर्शनम्; अद्रष्टा अपि अनुभावयुक्तम्, अनिद्रं स्वप्नदर्शनवत्। एतत् अद्भुतरूपेण स्थितम् इव, भविष्यन् नगराणि सृजति; कपिसन्तापस्य ऊष्मेव, जलवर्तुलवत् तिष्ठति। रूपवानपि, शून्यरहितम्, यथा सूर्यतेजः आकाशे; आकाशे रत्नसमूहवत् दृश्यते, निराश्रयम्। यथा कल्पितनगरी, दृढानुभूता अपि, असत्यम्; कथा-अर्थस्य आभासमात्रम्, न क्वचित् अस्ति, सन् इव दृश्यते। सर्वथा निरवयवम् अपि, अन्तः सारमिव दृश्यते; स्वप्नगिरिवत्, आकाशरूपेण प्रकाशते, शून्यमात्रम्। यथा शरद्भ्रूणि दूरस्थे दृश्यते, तस्य लयः अप्रत्यक्षः; यथा आकाशे वर्णः, दृश्यते अपि, वस्तुतः न अस्ति। स्वप्नस्त्रीसङ्गमवत्, अर्थवत् इव, वस्तुतः अनर्थकम्; मनःवाटिकावत् शोभते, आनन्दरूपम्, परन्तु साररहितम्। प्रकाशवद्, तेजरहितम्; चित्रितसूर्याग्निवत्, अनुभवः कल्पराज्यवत्, असत्यम्, नास्तिकम्। चित्रितपद्मसरोवरवत्, पद्मगन्धरहितम्, शून्ये विभाति, नानावर्णमण्डितम्, रूपस्वरूपम्। वस्तुतः, क्षीणमृदुसंहतिभिः भूतैः व्याप्यते; जडं, असारम्, कदलीस्थूलवत् प्रकाशते। अन्धकारचक्रवत् व्याप्यते, विविक्तदृष्टेः; असत्यम् रूपेण, प्रत्यक्षवत् दृश्यते। यथा वार्युपरि फेनः, अनास्वाद्यम्, अन्तः रिक्तम्, रूपेण स्फुटम्; अस्य सारः स्वादः, तत्त्वस्वादः, अभ्युदयविनाशयोः अनवच्छिन्नः। यथा तिमिरम् व्याप्नोति, गृहीतम् अपि न किञ्चित्; जडम्, शून्यनिलयम्, केचित् शून्यम्, परमाणुसदृशम्। यत् भूतैः कृतम्, तत् सत्तया उच्यते; शून्यम् तु न भूतैः कृतम्; गृहीते सति, असत्यस्वभावम्, यथा तिक्ष्णधाराः सहसा दृश्यन्ते। युगान्ते यत् दृश्यते, बीजस्थे अङ्कुरवत् स्थितम्; ततः पुनः तस्मात् एव उदेति; एषः कः? इति वद। एवं ज्ञानेन युक्ताः मूढाः, उत ज्ञानीनः? भगवन्, सम्यक् स्पष्टय, सर्वसंशयविनाशाय। एतत् युगान्ते बीजस्थे अङ्कुरवत् दृश्यते; यः अत्र परममोहम् अस्ति इति वदति, सः बालिशत्वात् एव वदति। यत् संस्पर्शे असंस्पृष्टम्, तत् किम् असत्यम्? एवं विपरीतबुद्धिः वक्त्रश्रोतृणोः अपि मूढत्वहेतुः। बीजस्थे अङ्कुरवत् जगत् अस्ति इति यः विचारः, सः मोहमात्रस्य भाषणम्; शृणु, कथम् एतत्। बीजम् इति यत् दृश्यते, मनसः इन्द्रियाणां च विषयः; यदा पृथिव्यादिभिः संयुज्यते, तदा अङ्कुरः जायते। यत् मनःषडिन्द्रियातीतम्, तदपि अतीतम्; एवम् स्वयम्भू बीजम् कथम् जगतः कारणम् स्यात्? परमात्मनि, यः व्योम्नः अपि सूक्ष्मः, सर्वातीतः, अतीन्द्रियः, बीजभावः कथं स्यात्? यत् सूक्ष्मसत्त्वम्, अभाववत् दृश्यते, अदृश्यम्, तद् अदृष्टेभ्यः अभावः एव; तत्र बीजभावः कथम्, बीजरहिते अङ्कुरः कथं स्यात्? एवं, हे राम, आत्मस्वरूपस्य, चैतन्यस्य च, जगतः च, सम्यगर्थः प्रकटितः।