यथा पत्रे रेखाः दृश्यन्ते, जलमध्ये तरङ्गाः, सुवर्णे भूषाणि, अग्नौ तापाद्याः प्रकाशन्ते, एवं तद्वत् एष त्रिधा जगत् तत्त्वेन तदेकत्वं च तद्विलक्षणत्वं च धत्ते; तस्मिन्नेव स्थितम्, तस्मादेव उत्पन्नम्, तदेव तत्त्वम् अस्ति। स सर्वभूतानां आत्मा—ब्रह्म—इति कथ्यते; यस्य ज्ञानं भवति, तदा जगत् ज्ञातं भवति; अज्ञाते तु जगत् अज्ञातमेव। शास्त्रार्थाय लोकाचाराय च विद्वांसः तस्य सर्वव्यापिनः स्वरूपस्य 'चैतन्यं', 'ब्रह्म', 'आत्मा' इति नामानि न्यस्यन्ति। तद् विशुद्धानुभवः, इन्द्रियविषयसंयोगे हर्षद्वेषरहितः, स एव आत्मा—चैतन्यम्, अक्षरम्। एष चैतन्यात्मा आकाशात् सूक्ष्मः, विशदः; तस्मिन्नेव जगत् पृथग् प्रतिबिम्बवत् दृश्यते, परन्तु तस्यैव रमणीयता। यदा बुद्धिः तस्मात् पृथग् भवति, लोभः, मोहः, इत्यादयः उत्पद्यन्ते; यदा पृथक्त्वं नास्ति, बुद्धयः तस्मिन्नेव स्थिताः। शरीररहितस्य, अखण्डचैतन्यस्वरूपस्य, कथं भ्रमः—लज्जा, भय, शोक—नाम्ना सम्भवति? हे राम, त्वं शरीररहितः सन्, कथं मूढबुद्धिवत्, लज्जाद्यकल्पनाभिः, याः असत्याः शरीरसम्भूताः, पराजितः भवसि? अखण्डचैतन्यस्वरूपस्य, शरीरविनाशे अपि, विनाशः नास्ति अयुक्तदृष्टे—तर्हि युक्तदृष्टे किम्? सूर्यपथमपि, यः न आगच्छति न गच्छति, हे राम, तं पुरुषं जानीयाः, न शरीरम्। शरीरस्य सत्त्वे वा, असत्त्वे वा, त्रिलोकस्य पुरुषः, ज्ञः अज्ञानः वा, तिष्ठति, हे राम; शरीरनाशे अपि स न नश्यति। याः विविधाः दुःखाः दृश्यन्ते, ताः शरीरस्य; न तु चैतन्यात्मनः, यः न ग्रहीतुं शक्यते। यः मनसो मार्गात् परं तिष्ठति, शून्यवत्, तस्य चैतन्यस्य कथं दुःखसुखाभ्यां स्पर्शः? चैतन्यात्मा शरीरपञ्जरात् पृथग् गच्छति, स्वाभ्यस्तवासनाः वहन्, यथा मधुकरः पद्मात् आकाशं प्रति प्रस्थितः। यदि आत्मनः सारः असत्यः शरीरपञ्जरे, तर्हि तस्य नाशे, हे राम, किम् नष्टं यदर्थं त्वं शोकसि? सत्यम् आलम्ब्य, मोहः नोत्पादय; शुद्धात्मनः सर्वे इच्छाः नास्ति। यदा चैतन्यं साक्षी, समम्, विशदं, भेदरहितम्, तदा लोकाः तस्मिन्नेव स्वयम् प्रकाशन्ते, यथा निर्मलमणौ किरणाः। अनिच्छासम्बन्धः यथा दर्पणप्रतिबिम्बेषु, तथा चैतन्यस्य लोकेन स्वाभाविकः सम्बन्धः। यथा द्वैतं अद्वैतं च स्थापितं भवति पत्रपट्टे, तथा आत्मनः लोकेन भेदाभेदः स्थापितः। यथा भूमौ कर्म केवलं सूर्यस्य सन्निधाने उत्पद्यते, तथा लोकोपपत्तिः चैतन्यस्य सत्तायाः कारणात्। यदा शरीरग्रहणम् उपशाम्यति, हे राम, तदा लोकोपस्थापनं विलीयते; चित्ते अपि आकाशः उत्पद्यते। यथा दीपस्य प्रभा तस्य सत्तायाः कारणात् स्वाभाविकं प्रकाशते, तथा चैतन्यस्य स्वभावात् लोकरचना। आदौ मनः परमात्मनः सारात् उत्पद्यते; तेन एष विश्वम् स्वकल्पनाजालरूपेण विस्तारितम्। यथा शून्ये शून्यं प्रकाशते, यथा विशुद्धे आकाशे नीलता, तथा रमणीयलता विकसिताः। यदा विचारनिवृत्त्या मनः विलीयते, तदा संसृतिमोहमयः तिमिरः नश्यति; शुद्धं चैतन्यं तदा प्रकाशते, यथा शरद्व्योम, अन्तः स्थितम्—एकम्, अजम्, आद्यम्, अनन्तम्। मनः, कर्मस्वरूपम्, आदौ चिन्तनात् उत्पन्नम्, कमलसम्भवस्वरूपम्; ततः अनन्तं विविधं जगत् उत्पादयति, यथा बालः कल्पितदेहान्। यत् अभावसम्भूतम्, तद् प्रारम्भे सत्यमिव दृश्यते, पुनः विलीयते; मनः चैतन्यरूपेण विस्तारितम्, प्रकाशमानं, यथा समुद्रे जलवलयाः। आकाशे उत्पन्नम्, न कर्ता, न अङ्गानि, अद्भुतदर्शनम्; न दृष्टा, तु अनुभूति, अनिद्रं, स्वप्नदर्शनम्। अद्भुतरूपेण स्थितम्, भविष्यनगरनिर्माणम्, वानराग्नेः तापवत्, जलघूर्णवत् तिष्ठति। रूपयुक्तम्, तु शून्यरहितम्, यथा सूर्यप्रभा आकाशे; आकाशे रत्नसमूहवत् दृश्यते, तु आधाररहितम्। यथा कल्पितनगरं दृढानुभूति, तु अभावसम्भूतम्; तस्य सारः कथा-अर्थस्याभासः, न कत्रचित् अस्ति, तु अस्तित्वमिव दृश्यते। सर्वथा निरसारम्, तु अन्तरसारमिव, यथा स्वप्नगिरिः, आकाशरूपैः प्रकाशते, तु शून्यरूपम्। यथा शरद्-मेघः दूरदर्शने विलीनता न ज्ञायते; यथा आकाशे वर्णः दृश्यते, तु वस्तुनः अभावः। स्वप्ननारी-सङ्गमवत्, अर्थवत्, तु निरर्थकम्; यथा मनोवाटिका विकसितम्, रम्यतारूपम्, तु साररहितम्। प्रकाशरहित-दीपवत् तिष्ठति, चित्रितसूर्य-अग्निवत्; कल्पराज्यवत् अनुभवः, तु असत्यः, न वास्तविकः। चित्रितपद्मसरः यथा गन्धरहितः, शून्ये प्रकाशितम्, विविधवर्णैः अलङ्कृतम्, तु केवलरूपम्। वस्तुतः, तु क्षीणशक्तितत्त्वैः विस्तारितम्; जडम्, निरसारम्, यथा कदलीकाण्डः प्रकाशते। यथा दृष्टे नेत्रे तिमिरमण्डलम् विस्तारितम्, तु असत्यरूपम्, प्रत्यक्षमिव दृश्यते। यथा जलबिन्दुः, रमणीयतारहितः, अन्तरशून्यः, तु प्रकाशमानरूपः; तस्य सारः स्वादः, वस्तुस्वादः, अनवरतम् उत्पत्तिविनाशः। यथा तिमिरम् विस्तारितम्, तु गृहीतं शून्यमेव; जडम्, शून्यनिवासः, कस्यचित् शून्यरूपः, अणुसमानः। एवं, हे राम, एषा जगत्सृष्टिः चैतन्यात्मनः स्वभावात् उद्भूतम्, तु असत्यरूपा, शून्यवद्, आत्मनः रमणीयता एव। तत्त्वं ज्ञात्वा, मोहः त्याज्यः; शुद्धात्मा न किञ्चिद् इच्छति। यदा मनः विचाररहितम्, तदा शुद्धचैतन्यं आत्मनि प्रकाशते—एकम्, अजम्, अनन्तम्।