यथा मरीचिकायाः तरङ्गेषु उपशमितेषु तत्र तापः न विद्यते, तथा देहविनाशे अपि आत्मा न नश्यति। हे राघव, त्वयि कुतः एषा कामना जायते? अयं अन्तःप्रपञ्चः निरर्थकः एव। अद्वितीय आत्मा कथं स्वातिरिक्तं किञ्चित् इच्छेत्? यत् किञ्चित् श्रुतं, स्पृष्टं, दृष्टं, रमणीयं वा घ्रातं—सर्वं आत्मनः व्यतिरिक्तं नास्ति। एतानि सर्वाणि शक्तयः तस्मिन्नेव आत्मनि स्थितानि; ताः व्यक्ताः व्याप्य च, आकाशे शून्यवत् दृश्यन्ते। यदा चित्तं प्रतिष्ठितं भवति, तदा इदं विश्वं तस्य गर्भे एव दृश्यते; त्रिविधेन प्रकारेण जनाः अस्मिन्संसारे मोहिताः भवन्ति। चित्तोपशमे, यः संस्कारनाशः उच्यते, कर्मणां च निरोधे, अयं मोहः विनश्यति। अस्य संसारयन्त्रस्य भीषणस्य, संस्काररज्जुः बलवती प्रेरिका; हे राघव, प्रयत्नेन एतां संस्काररज्जुं छिन्धि। अज्ञाते अयं संस्कारः महान् मोहं जनयति; ज्ञाते तु, अनन्तानन्दं ददाति, ब्रह्मणि च नयति। ब्रह्मणः आगत्य, अस्मिन्संसारे क्रीडया स्थित्वा, पुनः ब्रह्म स्मरति, ब्रह्मणि एव लीयते। हे राघव, शिवात्—निराकारात्, अचिन्त्यरूपात्, सर्वदुःखविवर्जितात्—सर्वाणि भूतानि उत्पद्यन्ते, यथा प्रकाशः तेजसः। यथा पत्रे रेखाः, जले तरङ्गाः, सुवर्णे भूषणानि, वह्नौ च तापः इत्यादयः दृश्यन्ते, एवं इदं त्रैलोक्यं तस्मिन् अभिन्नं च, भिन्नं च, तत्र एव स्थितम्, तस्मात् जातम्, तदेव सत्यम्। सः सर्वभूतात्मा ब्रह्म इति कथ्यते; तस्य ज्ञाते, जगत् अपि ज्ञातं भवति; अज्ञाते, अज्ञातमेव। शास्त्रार्थे व्यवहारार्थं च, तस्य सर्वव्यापिनः रूपस्य, विद्वांसः नामानि कल्पितवन्तः—‘चैतन्यम्’, ‘ब्रह्म’, ‘आत्मा’ इति। या विशुद्धा अनुभूतिः, या इन्द्रियार्थसंस्पर्शे हर्षद्वेषरहितः, सा एव आत्मा—चैतन्यरूपा, अविनाशी। एषा चैतन्यात्मा आकाशात् अपि सूक्ष्मा, विशदा च; तस्मिन् जगत् पृथगिव प्रतिबिम्बति, किन्तु आत्मनः एव रमणीयता अस्ति। बुद्धेः तस्मात् पृथक्त्वे लोभः, मोहः, इत्यादयः जायन्ते; अपृथक्त्वे तु, बुद्धयः तत्र एव लीनाः। शरीररहितस्य, अखण्डचैतन्यरूपस्य, कथं मोहः स्यात्—लज्जा, भय, शोक इत्यादिरूपः? कथं त्वं, हे राघव, मूढवद्, देहजालम्बितान् कल्पितान् लज्जादीन्, यः असत्यान्, आत्मनि कल्पयसि, यद्यपि त्वं शरीररहितः? यस्य स्वरूपम् अखण्डचैतन्यम्, तस्य देहानाशे अपि नाशः नास्ति—अज्ञस्य तु नाशदर्शनम्, किमुत सच्चिन्तकस्य? यत् सूर्यपथे अपि न गच्छति, न आगच्छति, तद् पुरुषं विद्धि, न तु देहम्। देहे सति वा, न सति वा, अस्य त्रैलोक्ये पुरुषः, ज्ञः वा, अज्ञः वा, तिष्ठति एव; देहक्षये सः न नश्यति। याः विविधाः क्लेशाः दृश्यन्ते, ताः शरीरस्य एव, न तु चैतन्यात्मनः, यः अग्राह्यः। मनसो मार्गात् परं स्थितम्, शून्यवद्, तद् चैतन्यं, कथं दुःखसुखयोः स्पर्शं प्राप्नुयात्? चैतन्यात्मा, अस्मात् पृथग्भूतात् देहपुञ्जात् निर्गच्छन्, स्वकृतसंस्कारान् वहन्, इव भ्रमरः पद्मात् आकाशं प्रति गच्छति। यदि आत्मनः सारोऽपि असत्यः अस्मिन देहपुञ्जे, तर्हि तस्य विनाशे किम् एव नष्टम्, हे राम, यत्र त्वं शोचसि? सत्ये तिष्ठ, न मोहं जनय; विशुद्धस्य आत्मनः किमपि कामनास्ति न। चैतन्यस्य साक्षित्वे, समत्वे, विशुद्धौ, भेदाभेदरहिते, जगन्ति तत्र स्वयमेव प्रकाशन्ते, इव निर्मलमणौ रश्मयः। वासनारहितः सम्बन्धः दर्पणे प्रतिबिम्बवत्; तथा चैतन्यस्य जगता स्वाभाविकः सम्बन्धः। यथा कवचस्य मृतस्य च प्रतिबिम्बे द्वैतं च अद्वैतं च दृश्यते, तथा आत्मनः जगता च भेदाभेदः अपि दृश्यते। यथा सूर्यस्य केवलं सन्निधाने कर्म पृथिव्याम् आरभ्यते, तथा चैतन्यस्य सत्त्वेनैव जगत् उत्पाद्यते। देहग्रहणस्य उपशमे, हे राम, अयं संसारः विनश्यति; चित्ते अपि आकाशः उत्पद्यते। यथा दीपस्य केवलसत्त्वात् प्रकाशः स्वाभाविकः, तथा चैतन्यस्य स्वभावात् एषः जगत्क्रिया जायते। प्रथमं चित्तं परात्मनः सारात् उदेति; तेन एषः विश्वविस्तारः कल्पनाजालरूपः। यथा शून्ये शून्यं प्रकाशते, यथा शुद्धे व्योम्नि नीलिमा, तथैव रमणीयाः लताः विकसन्ति। चित्तस्य विचारशमेन, संसारमोहमया धूमिका निवर्तते; तदा विशुद्धं चैतन्यं प्रकाशते, इव शरत्कालीनम् व्योम, अन्तः विश्रान्तम्—एकम्, अजातम्, आद्यं, अनन्तम्। चित्तं, यः क्रियारूपम्, पूर्वं चिन्तया उत्पद्यते, पद्मसम्भवरूपं गृह्णाति; ततः अनन्तं विविधं जगत् उत्पादयति, यथा बालः कल्पितशरीराणि कुर्यात्। यत् असतः कृतम्, तद् आदौ सतिव इव दृश्यते, पुनः लीयते; चित्स्वरूपे व्याप्य, प्रकाशमानरूपे, यथा समुद्रे जलमण्डलानि। एषः चित्तः आकाशे एव उदेति, अकर्ता, अचिह्नः, अद्भुतदर्शनः; अतीन्द्रियः, अनुभववान्, अनिद्रः, स्वप्नदर्शकः। सः इव आश्चर्यरूपे प्रतिष्ठितः, भविष्यतीः पुरीः निर्माति, वानराग्नितापवत्, जलवर्तुलवत् तिष्ठति। रूपवान् अपि, शून्यरहितः, यथा सूर्यतेजा आकाशे; आकाशे रत्नसमूहवत् दृश्यते, किं तु आधाररहितः। एवं, हे राघव, आत्मा नित्यः, शुद्धः, चैतन्यरूपः, सर्वस्य आधारः, सर्वेभ्यः भूताभ्यः परः, सर्वविकारवर्जितः, अनन्तः च।