यथा भवतः भविष्यद्ग्रामनगरकार्येषु स्थितिर् नास्ति, तथा स्वस्वरूपसत्यप्राप्तः चित्तवृत्तिषु न तिष्ठेत्। यथा विदेशस्थः पुरुषः, काष्ठम्, अश्मा वा, तथा स्वस्वभावानुसारं चित्तम् जडवत् पश्येत्। यथा शिलायां जलं नास्ति, जले च अग्निर्नास्ति, तथा आत्मनि चित्तं नास्ति; तर्हि परात्मनि कथं स्यात्? येन न किञ्चन दृश्यते, न च किञ्चन क्रियते—तद्विज्ञाय, आत्मा मनसः परतोऽस्ति इति जानाति। यदि मनोऽयं स्वभावतः न तव आत्मा, तर्हि सीम्निवासिनं परदेशिनं नानुयासि किम्? सदा दूरेण मनसो मलम् उपेक्ष्य, स्वात्मनि अवस्थितः संशयवर्जितः भव, यथा पङ्केन मूढः। मम मनः नास्ति, अद्य मृतवत् लीनम्; अश्मप्रतिमावत् दृढनिश्चयः भव। निरीक्षणे मनः न दृश्यते, तस्मात् त्वं मनसः रहितः; ततः निरर्थकेषु वस्तुषु, तद्विषये वा, किमर्थं व्यथसे? ये मनसो मायया वञ्चिताः, तेषां दुर्बुद्धीनां चन्द्रात् वज्रसमुत्पत्तिः। मनसः दूरे त्यक्त्वा, यः कश्चिदस्ति, स एव स्वात्मनि स्थितः भवेत्; विचारसमाधिना मोक्षं प्राप्नुयात्, परमयुक्त्या युक्तः। ये असत्यं मनः अनुद्रवन्ति, तेषां निन्दा भवेत्, येषां कालः केवलं व्योमवनचेष्टासु गच्छति। मनो लीनं कृत्वा, भवसागरतीरं प्राप्तः, विशुद्धात्मा महात्मा भव; दीर्घविचारेऽपि, मनः-आत्मनि मलम् न दृश्यते। सः न आगतेषु हृष्यति, न अनागतेषु शोचति; सर्वचिन्तारहितः, आगतम् एव अनुसरति। हे राघव, त्वया सर्वं ज्ञातम्; सर्वकृत्येषु तव वासनाः कृशाः इति मे मतिः। त्वं शरीरकर्मातीतः स्याः, अथवा शरीरे स्थितः; न शोके न हर्षे पतित्वा—त्वं निरामयः आत्मा। यदा आत्मा विशुद्धः, सर्वगतः, नित्यप्रभः तव अन्तः स्थितः, हे राम, तदा सुखदुःखयोः, जन्ममरणयोः वा, कुतः सम्भवः? त्वं सम्बन्धरहितः सन्, बान्धवदुःखेषु किमर्थं शोचसि? अद्वयात्मनः केवलस्य, कः बान्धवः, कः आत्मनि बन्धुः? यद् दृश्यते, तद् केवलं शरीरपिण्डसमूहः; आकाशकालभेदोत्पत्त्या, आत्मा न दृश्यते, न अदृश्यते। अक्षरः सन्, किमर्थं 'विनश्यामि' इति शोचसि? मृत्युवर्जिते, विशुद्धे आत्मनि, कः विनाशः? घटभङ्गे यथा घटान्तर्गताकाशः न नश्यति, तथा शरीरनाशे त्वं न नश्यसि। मरीचिवेगनाशे यथा ऊष्मा नास्ति, तथा शरीरनाशे आत्मा न नश्यति। किमर्थं तव स्पृहा जायते? एषा अन्तःमोहः निरर्थका; अद्वयात्मनः स्वातिरिक्ते वस्तुनि स्पृहा कथं स्यात्? हे राघव, यद् यत् श्रुतम्, स्पृष्टम्, दृष्टम्, रमणीयम्, घ्रातम्, तत्र किञ्चन अपि आत्मनः व्यतिरेकेण नास्ति। सर्वेऽपि शक्तयः तस्मिन्नेव आत्मनि स्थिताः; ताः प्रकाशिताः, व्याप्य स्थिताः, यथा आकाशे शून्यता। हे राघव, मनसि स्थिते, इदं विश्वं तस्य गर्भे दृश्यते; त्रिविधप्रक्रियया जनाः सृष्टौ मोहिताः। यदा मनः प्रशम्यते, वासनाक्षयो भवति, कर्मनिरोधः सिध्यति, तदा एषा माया विनश्यति। अस्य संसारयन्त्रस्य तीक्ष्णः सूत्रः वासना; तत् वासनासूत्रं यत्नेन छिन्धि, हे राघव। अज्ञातायां वासनायां महन्मोहः जायते; ज्ञातायां तु अनन्तानन्दः, ब्रह्मलाभः सिध्यति। ब्रह्मणः आगत्य, अस्मिन्लोके क्रीडया संसारं अनुभवन्, पुनः ब्रह्मस्मरणेन ब्रह्मणि लीयते। हे राघव, शिवात्—निराकारात्, अनन्तात्, सर्वदुःखवर्जितात्—सर्वे भूतानि उत्पद्यन्ते, यथा प्रकाशात् तेजः। यथा पत्रे रेखाः, जले तरङ्गाः, सुवर्णे भूषणानि, वह्नौ ऊष्मादयः, तथा एष त्रिलोकी तस्मिन् एव तदात्मिका, तस्मादुत्पन्ना, तदेव। स एव सर्वभूतात्मा ब्रह्म; तस्मिन् ज्ञाते जगत् ज्ञातम्, तस्मिन् अज्ञाते जगत् अज्ञातम् एव। शास्त्रव्यवहारार्थं तद्विद्भिः 'चैतन्य', 'ब्रह्म', 'आत्मा' इत्यादीनि नामानि तस्मै सर्वव्यापिने दत्तानि। यः विशुद्धानुभवः, इन्द्रियार्थसंस्पर्शे हर्षद्वेषरहितः, सः एव आत्मा—चैतन्यं, अक्षरम्। एष चेतन्यात्मा आकाशात् सूक्ष्मः, विशदः; तस्मिन् विश्वम् प्रतिबिम्बवत् प्रथते, तदात्मन एव रमणम्। बुद्धेः तस्मात् भेदे लोभमोहादयः जायन्ते; अभेदे तु बुद्धयः तत्रैव लीनाः। शरीररहितस्य, अखण्डचैतन्यस्वरूपस्य, लज्जाभयशोकादीनां भ्रमः कथं स्यात्? यथा मूढबुद्धिः, देहसम्भवात्, असत्यकल्पनाभिः लज्जादिभिः ग्रस्तः, तथा त्वं शरीरे न सन्, कथं तैः बाध्यसे? यस्य स्वरूपं अखण्डचैतन्यम्, तस्य शरीरनाशेऽपि विनाशः नास्ति; यः तत्त्वतः न पश्यति, तस्य नाशः नास्ति, तर्हि तत्त्वदर्शिनः कुतः नाशः?