यथा सुवर्णस्य विमर्शं परित्यज्य कङ्कणादीनां भ्रान्तिरुत्पद्यते, देशादिसम्बन्धेन सुवर्णे एव कङ्कणाद्यात्मिका भ्रान्तिरुपजायते। किन्तु यदा तव दृष्टिः पूर्णा भवति, तदा परा मोहिका न पृथगस्ति; कङ्कणाद्यैक्यं महद्वैचित्र्यमपि शुद्धं ब्रह्मैव। चेतनैक्यादस्य सृष्टेः सतत्त्वमस्ति, न तु असत्त्वम्; यथा मृद्बलस्य विविधा रूपाणि दृश्यन्ते, तथापि सर्वं मृद् एव। जलं एकमेव, तत्रापि तरङ्गादयः दृश्यन्ते; दारु एकमेव, तत्रापि शालादिदर्पणानि दृश्यन्ते; मृद् एकमेव, तत्र घटादयः निर्मीयन्ते; एवं ब्रह्मैव त्रैलोक्यस्य मायया दृश्यते। द्रष्टृदृश्ययोः सम्बन्धे या तत्त्वता द्रष्टुः मध्ये विद्यते, सा एव तदतीता—द्रष्टा-दर्शन-दृश्यातीतं परमस्ति। यदा मनः देशाद्यन्तरेषु सञ्चरति, तदा यस्य मध्ये तत्त्वमस्ति, सा विशुद्धचेतना—तत्रैव सदा लीयस्व। जाग्रद्दशा-स्वप्न-सुषुप्त्यतीतं यत् तव नित्यं स्वरूपं, अचेतनं, निष्क्रियं, तदेकं स्वात्मनि सदा भावय। केवलं हृदयशिलासमं जडत्वं परित्यज्य, विक्षिप्तोऽपि चाविक्षिप्तोऽपि, तस्मिन्नेव तिष्ठ, हे राघव। अत्र कस्यापि किमपि नोत्पद्यते न नश्यति; विक्षिप्तोऽपि चाविक्षिप्तोऽपि, स्वभावे स्थातव्यं यथेष्टम्। कदाचित् कश्चन किञ्चिद् देहे न कामयते न द्वेष्टि; आत्मनि स्थित्वा, सर्वचिन्तारहितः, शरीरकर्माणि कुर्वन् एव तिष्ठ। यथा ग्रामनगरादिषु भविष्यद्व्यवहारेषु न स्थितः, तथैव स्वस्वरूपसत्यं प्राप्य, मनसो विक्षेपे न स्थितव्यं। यथा परदेशस्थः पुरुषः, काष्ठं वा शिला वा, तथा मनः अचेतनं तव स्वभावानुसारं पश्य। यथा शिलायां जलं नास्ति, जले चाग्निर्नास्ति, तथा तवात्मनि मनो नास्ति; तर्हि परात्मनि कथं स्यात्? येन किञ्चिदपि न ज्ञायते, न च कुत्रापि किञ्चिदपि क्रियते—तद् ज्ञात्वा, मनसः परं आत्मानं विज्ञाय। यदि मनस्यानात्मत्वं ज्ञायमानः तदनुसरति, तर्हि सीम्नि स्थितं परदेशिनं किमर्थं नानुसरति? सदा दूरे मनसो मलम् उपेक्ष्य, स्वात्मनि स्थित्वा, संशयरहितः, मलिनमृद्वद् भावय। मम मनो नास्ति, अद्य मृतवद् विनष्टम्; स्थिरः शिलाप्रतिमेव दृढनिश्चयः भव। निरीक्षणे मनो न दृश्यते, तस्मात् त्वं मनसो रहितः; तर्हि व्यर्थे मनसि वा तद्विषये वा किमर्थं विक्लवः? ये मनसोऽसत्यम् अतीव वा वशे स्थिताः, तेषां दुर्बुद्धीनां चन्द्रात् वज्रसमुत्पत्तिः। मनो दूरे त्यक्त्वा, यः कश्चन स्यात्, स्वभावे स्थिरः भव; चिन्तनयोगेन मोक्षं प्राप्नुहि, परमविवेकसमन्वितः। येऽसत्यमनः अनात्मस्वभावं यः अनुयान्ति, तान् त्यक्त्वा, येषां कालः केवलं व्योमवनकर्मणि गच्छति। महात्मा भव, मनः लीनं, भवसागरपारं प्राप्तः, विशुद्धात्मा; दीर्घविचारेऽपि मनःस्वरूपे दोषो न दृश्यते। यः प्राप्तं नानन्दति, अप्राप्ते न शोचति; सर्वचिन्तारहितः, यथायोग्यं प्रवृत्तिम् अनुसरति। हे राघव, त्वया सर्वं ज्ञातं, सर्वकर्मणां वासना क्षीणा इति मे निष्चयः। शरीरकर्मातीतोऽपि, शरीरस्थोऽपि, न शोके न हर्षे पत, त्वम् आत्मा निर्गुणः। यदा शुद्धः, सर्वव्यापी, नित्यप्रभः आत्मा त्वयि स्थितः, हे राम, तदा सुखदुःखयोः जन्ममरणयोः वा कुतः सम्भवः? सम्बन्धरहितः सन्, बन्धूनां दुःखेषु किं शोकयसि? अद्वितीय आत्मनि कः बन्धुः? यत् दृश्यते तद् केवलं शरीरपरमाणुसंयुक्तम्; देशकालभेदात् आत्मा न जायते न विनश्यति। अविनाशी सन्, किमर्थं 'नश्यामि' इति शोचसि? आत्मनि मृत्युरहिते शुद्धे च कः विनाशः? घटभङ्गे यथा घटान्तर्गतं आकाशं न नश्यति, तथा देहविनाशे त्वं न नश्यसि। मरीचितरङ्गाणां शान्तौ यथा उष्णता नास्ति, तथा देहनाशे आत्मा न नश्यति। किमर्थं ते कामना जायते? अन्तःस्थितोऽयं मोहः व्यर्थः; अद्वितीय आत्मा स्वातिरिक्तं किमर्थं इच्छेत्? हे राघव, यद् यत् श्रुतं स्पृष्टं दृष्टं प्रियं वा घ्रातं, सर्वं आत्मन्येव, नान्यत् किञ्चिदस्ति। सर्वशक्तयः तस्मिन्नेव आत्मनि स्थिताः; ताः प्रकाशमात्रे व्योमवद् व्याप्य दृश्यन्ते। यदा मनः स्थितं, तदा विश्वं तस्य गर्भे दृश्यते; त्रिविधप्रकारेण जनाः अस्मिन्संसारे भ्रम्यन्ति। मनःशमः वासनाक्षयः, क्रियानिवृत्तिः चेद् प्राप्ता, तदा एषा माया नश्यति। अस्य संसारयन्त्रस्य दृढसूत्रं वासना; हे राघव, प्रयत्नेन तां वासनासूत्रं छिन्द्धि। यदा वासना अज्ञाता, तदा महन्मोहम् उत्पादयति; ज्ञाता तु अनन्तानन्दं ददाति, ब्रह्मप्राप्तिं च। ब्रह्मणः आगत्य, अस्मिन्संसारे लीलया स्थित्वा, पुनः ब्रह्मस्मरणं कृत्वा, ब्रह्मणि लीयते। हे राघव, शिवात्—रूपरहितात्, अमेयात्, सर्वदुःखविनिर्मुक्तात्—सर्वे भूतानि उत्पद्यन्ते, यथा प्रकाशः दीपात्। एवं, हे राम, यथा सुवर्णादिके भ्रान्तिरुत्पद्यते, तथैव सर्वं जगत् ब्रह्मणि एव दृश्यते। मनः, वासना, शरीरं च, सर्वं आत्मनि एव, आत्मा च न कदापि विक्रियते। आत्मज्ञानं प्राप्त्वा, सर्वदुःखातीतः, चिन्तारहितः, स्वभावे स्थितः, मुक्तो भव।