यदा जडं जडेन सह संयोज्यते तदा घनं जडत्वं जायते, किन्तु चेतनस्य च जडस्य च भेदेन तयोः एकत्वं कदाचित् न भवति। चेतना च जडत्वं यत्रैकत्र स्यात्, तत्रापि तयोः सहभावो नास्ति; यतः चेतना एव चैतन्यरूपा, चैतन्यं च केवलं चेतनातः सम्भवति। दारुशिलादयः पृथक्, तेषां चैतन्यरूपता नास्ति; वस्तु वस्तुना एव अनुभूयते परिवर्त्यते च। यथा रसः जिह्वया अनुभवति, स्वजातीयत्वादेव जायते, तथैव द्रव्यस्य च अद्रव्यस्य च एकत्वं संयोगश्च नास्तीत्येव विद्धि। अतः जडस्य च चेतनस्य च एकत्वं न सम्भवति; यत् यत् जडरूपं दृश्यते, तत् वस्तुतः चेतनैव, या शिलापट्टिकादिरूपेण चेतनया सह संयुक्ता दृश्यते। एकत्वं प्राप्ते सति, द्रष्टा च दृश्यं चादि भ्रमितं भवति; यदा सर्वं दारुशिलादिकं परमार्थरूपमेव स्यात्, तदा तदेकात्मभावेन दृश्यरूपेण अनुभवते, सर्वं च सर्वरूपेण अनन्तमिव व्याप्नोति। विद्वत्तम, एतद्विश्वं सत्यमेव, न तु असत्; अपि च, यत् असत्, तत् अपि अनन्तरूपमायाभिः विश्वरूपेण दृश्यते। यदा चेतना विस्मयपूर्णा भवति, तदा अन्यत् किञ्चन पूर्णं न भवति; जनानां कल्पनापुरं परस्परं दृश्यते, न तु यथार्थतया। एवं सृष्टयः चैतन्ये एव स्थिताः, न तु देशकालविज्ञानाय; भेददर्शनमेव सृष्टिः, अहंकारादिभ्रमात् उत्पन्ना। यथा सुवर्णबुद्धिं त्यक्त्वा कङ्कणाद्यभ्रमः जायते, तथैव देशादिकरणात् सुवर्णे कङ्कणाद्यभ्रमः दृश्यते। यदा तव दृष्टिः पूर्णा स्यात्, तदा पृथगज्ञानं नास्ति; कङ्कणादिविविधता शुद्धं ब्रह्मैव। चैतन्यैक्यादेव सृष्टिः सत्यमेव, न तु असत्; मृदमयान्यनिका सेनावद्, विविधरूपा सती, मृद्रूपमेव। एकमेव जलं, तरङ्गादयः तत्र जायन्ते; दारु एकम्, शालाद्याकाराः दृश्यन्ते; मृदेकम्, घटादयः निर्मीयन्ते; ब्रह्मैव त्रैलोक्यस्य मायारूपम्। द्रष्टृदृश्ययोः सम्बन्धे, यद् द्रष्टुः मध्ये तत्त्वं, तदेव द्रष्टृदर्शनदृश्यातीतं परमं। यदा मनः देशादिदेशं गच्छति, तदा तस्य मध्ये यत् तत्त्वं, तदेव विमलचैतन्यं; तत्रैव सदा लीयस्व। जागरस्वप्नसुषुप्तातीतं, अचेतनं, जडरहितं, यत्तव नित्यतत्त्वं, तत्रैव सदा तिष्ठ। शिलाहृदयवत् जडतामात्रं परित्यज्य, विक्षिप्तोऽपि अविक्षिप्तोऽपि, तत्रैव तिष्ठ राघव। अत्र किञ्चन कस्यचित् न जायते, न लीयते; विक्षिप्तोऽपि अविक्षिप्तोऽपि, स्वभावे तिष्ठ यथेष्टम्। कदाचित् कश्चन न किञ्चिद् इच्छति, न द्वेष्टि; देहे सदा निश्चिन्तः स्वात्मनि स्थित्वा, शरीरकृत्यं स्वीकृत्य, तिष्ठ। यथा भविष्यद्ग्रामनगरकृत्येषु त्वं न स्थितः, तथैव स्वस्वरूपसत्यं प्राप्य, मनसो विक्षेपे न स्थितः। यथा परदेशस्थः पुरुषः, दारु, शिला वा, तथा मनः अपि जडमिव पश्य, स्वस्वभावानुसारम्। यथा शिलायां जलं नास्ति, जले च अग्निः नास्ति, तथैव आत्मनि मनः नास्ति; तर्हि परब्रह्मणि कथं स्यात्? यद् येन किञ्चन न दृश्यते, न च किञ्चन क्रियते, तद् ज्ञात्वा, मनसः परं आत्मानं विद्धि। यदि मनसि, यत् तव न स्वरूपं, अनुसरति, तर्हि सीम्नि स्थितं परदेशस्थं जनं किमर्थं न अनुसरति? दूरतो मनसो मलम् उपेक्ष्य, स्वात्मनि निश्चलः सन्देहरहितः कर्दमदुष्टवत् तिष्ठ। मम मनः नास्ति, अद्य मृतवत् गतं; स्थिरः शिलाप्रतिमेव, धैर्येण तिष्ठ। निरीक्षणे मनः न दृश्यते; तस्मात् त्वं तद्विहीनः; तर्हि निरर्थके, तदधिकारे वा, किमर्थं क्लिश्यसे? ये मनसः असत्यमयैः पासकैः वशीकृताः, तेषां दुर्बुद्धीनां शशाङ्कात् वज्रः उत्पद्यते। मनः दूरतो परित्यज्य, यः कश्चन, यथास्थितः तिष्ठ; चिन्तनाद् विमुक्तः परमविवेकसम्पन्नः भव। ये असत्यमनः, शून्यरूपं, अनुगच्छन्ति, तेषां कालः केवलं व्योमवनकृत्येषु व्यतीतः, ते निन्दनीयाः। मनो लीनं कृत्वा, भव महात्मा, संसारतीरं प्राप्तः, शुद्धात्मा; दीर्घविचारेऽपि मनःशुद्ध्यां किञ्चिदपि मलम् न दृश्यते। यः प्राप्तं नानन्दति, अप्राप्ते न शोचति, सर्वचिन्तारहितः, आगतम् एव अनुसरति। हे राघव, त्वं सर्वं ज्ञातवान्, तव सर्वकृत्येषु वासना लघ्वीभूता इति मे निश्चयः। शरीरकृत्याद् बहिर्वर्तस्व, वा शरीरान्तर्गतः सन् तिष्ठ; दुःखे वा सुखे वा मा पत, त्वं आत्मा, निर्भारः। यदा शुद्धः, व्यापी, नित्यप्रकाशः आत्मा त्वयि स्थितः, हे राम, तदा सुखदुःखयोः, जन्ममृत्योः वा, कथं स्यात्? त्वं सम्बन्धरहितः सन्, बान्धवानां दुःखेषु किमर्थं शोचसि? अद्वितीय आत्मनि, कः बान्धवः? यत् दृश्यते, तद् केवलं शरीराणां परमाणुसमूहः; देशकालभेदप्रादुर्भावात् आत्मा न जायते, न लीयते। अक्षयः सन्, किमर्थं 'नश्यामि' इति शोचसि? मृत्युपरिहृतायां शुद्धायामात्मनि, किम् नाशः सम्भवति? घटभङ्गे घटान्तर्गतं आकाशं न नश्यति; तथा शरीरे नष्टे त्वं न नश्यसि। एवं, राघव, एषा तत्त्वदृष्टिः, यत्र जडचेतनयोः भेदः नास्ति, सर्वं ब्रह्मैव दृश्यते, मनः मिथ्यैव, आत्मा नित्यशुद्धः, न किञ्चित् जायते, न लीयते, नानन्दति, न शोचति, केवलं स्वात्मनि स्थित्वा, निःशोकः, निःस्पृहः, मुक्तः भव।