सर्वेषां वस्तूनां अस्तित्वम् चेतनायाः अन्यत् नास्ति; चेतनायामेव विविधा सृष्टेः अनुक्रमः प्रकटते। यथा वृक्षः बीजे पूर्व, वर्तमान, भविष्यत् रूपे अस्ति, तथा तस्य अस्तित्वम् अनस्तित्वम् च न सत्तायाः नासत्तायाः रूपे स्थितम्। केवलं सत्तैव चेतनायाम् अस्ति; अचेतनायाम् किञ्चन सत्तारूपं नास्ति। अज्ञानं किञ्चिदपि नास्ति, यथा रेतः रेतसि नास्ति। किम् सुवर्णं तिक्तं भवेत्? तद् सुवर्णत्वात् अन्यत् स्यात्। शुद्धात्मा स्वभावतः अज्ञानस्य सह सम्बन्धं न प्राप्नोति। समानवस्तूनां सम्बन्धः स्पष्टः, अनुभवजनकः च; परन्तु यथा लाक्षा काष्ठस्य सम्बन्धः न स्पष्टः, तथा आत्मनः अज्ञानस्य च सम्बन्धः नास्ति। अन्यः आत्मा अन्यस्य अनुभवकर्ता नास्ति; केवलं एकं तत्त्वम् अस्ति। सर्वं परमसत्यस्वरूपम्, तस्मात् सर्वे भेदाः तत्रैव उद्भवन्ति। चेतना सम्बन्धबलात् स्वं बहुधा पश्यति; यदा सर्वं जगति केवलं शुद्धचैतन्यशुद्धसत्तारूपं भवति। तदा वस्तूनि स्वस्वानुभवेषु स्थितानि प्रकटन्ते; परन्तु विषमवस्तूनां निरन्तरसम्बन्धः नास्ति। अन्योन्यसम्बन्धाभावे अन्योन्यानुभवः नास्ति; समानवस्तूनि मिलित्वा तत्क्षणं एकत्वं यान्ति। एकं रूपं केवलं एकत्वात् प्रकटते, न अन्यथा; यदा चैतन्यं चेतनया संयुक्तं भवति, तदा दृश्यस्य प्रकटिः अनुभूतिरूपेण भवति। जडं जडेन संयुक्तं भवति, तदा घनं जडत्वं प्राप्नोति; परन्तु भेदात् चैतन्यजडयोः एकत्वं क्वचित् न भवति। यदा चैतन्यं जडं च एकत्र स्यात्, तदा तयोः यथार्थसंगः न भवति; चेतना हि चेतनारूपा, चेतना चेतन्यतः एव उद्भवति। काष्ठं शिलां च पृथक्, तौ चेतनारूपे न स्तः; वस्तु अन्येन वस्तुना अनुभवति, रूपान्तरेण च भवति। यथा रसः जिह्वया अनुभवति, स्वजात्या उत्पन्नः च, तथा जानातु, स्थूलसूक्ष्मयोः एकत्वं सम्बन्धः च नास्ति। अतः जडचेतनयोः एकत्वं न जायते; यत् जडं इति मन्यते, तदपि चेतन्यं एव, शिलापट्टादिवद् चेतनया संयुक्तं। यदा एकत्वं प्राप्नोति, दृश्यद्रष्टृदृष्टादि भ्रमितं भवति; यदा काष्ठशिलादि परमसत्यस्वरूपं भवति, तदा आत्मन्येव सम्बन्धः दृश्यरूपेण अनुभवति; सर्वं सर्वरूपेण, सर्वविधेन, अनन्तवत् व्याप्यते। ज्ञातव्यं, हे सत्यानां श्रेष्ठ, इदं विश्वं केवलं सत्तारूपम्; अपि च असत्, हे प्रिय, विश्वरूपानन्तमायाभिः विश्वरूपेण प्रकटते। यदा चेतना आश्चर्येण पूर्णा भवति, अन्यत् किञ्चिदपि न पूर्णं; जनानां कल्पनापुरी अन्योन्यं प्रकटते, न तु यथार्थरूपेण। एवं सृष्टयः चेतनायाम् एव स्थिताः, न तु देशकालज्ञानाय; भेदस्य अनुभूतिरेव सृष्टिः, अहंकारादिमोहात् उत्पन्ना। यथा सुवर्णज्ञानं त्यक्त्वा कटकाद्यभ्रमः जायते; कटकाद्यभ्रमः सुवर्णे देशादिसंयोगात् जायते। यदा तव दृष्टिः पूर्णा भवति, तदा पृथग् परमअज्ञानं नास्ति; कटकादिविविधता एकं शुद्धं ब्रह्मैव। चेतनासाम्येन सृष्टिः केवलं सत्तारूपा, नासत्तारूपा; यथा मृण्मयं सेनायाः विविधता, तस्य मृद्रूपमेव। जलं एकं, तरङ्गाद्युत्पत्तिः; काष्ठं एकं, शालादिकृतयः प्रकटन्ते; मृद् एकं, घटादिकृत्तयः सन्ति; ब्रह्मैव त्रैलोक्यस्य मायारूपम्। द्रष्टृदृश्ययोः सम्बन्धे, यत् द्रष्टृमध्ये तत्त्वं, तद् द्रष्टृ-दर्शन-दृश्यात् परं—एव परमं। यदा मनः देशे देशे गच्छति, तद् मनोमध्ये तत्त्वं, तद् जडतावर्जितं चेतन्यं—सदा तत्र लीनः भव। सदा तव नित्यतत्त्वे, यत् जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तात् परं, अचेतनं, अज्ञं, जडतावर्जितं, तद् तत्त्वं सदा अभिन्नः भव। हृदयशिलावद् जडतां केवलं त्यक्त्वा, विक्षिप्तः वा अविक्षिप्तः वा, तत्रैव अभिन्नः भव, हे राघव। अत्र किञ्चिदपि कस्यापि नोत्पद्यते न लीयते; विक्षिप्तः वा अविक्षिप्तः वा, स्वभावे स्थितः यथेष्टं भव। पुरुषः कदापि किञ्चिदपि न इच्छति न द्वेष्टि, शरीरस्थः; स्वात्मनि स्थितः, चिन्तावर्जितः, शरीरक्रियाः स्वीकृत्य स्थितः भव। यथा भविष्यग्रामनगरव्यवहारेषु न स्थितः, तथा आत्मस्वरूपसत्यं प्राप्त्वा मनोव्यवहारेषु न स्थितः। यथा विदेशस्थः पुरुषः, काष्ठं, शिलां वा, तथा मनः अचेतनं तव स्वरूपानुसारं पश्य। यथा शिलायां जलं नास्ति, जले अग्निः नास्ति, तथा तव आत्मनि मनः नास्ति; तदा परमात्मनि कथं स्यात्? येन किञ्चिदपि न ज्ञायते, येन किञ्चिदपि न क्रियते—एतद् ज्ञात्वा, तद् मनातीतं आत्मानं विद्धि। यदि मनः अनुसरति, यत् तव न स्वरूपम्, तदा तीरस्थं विदेशस्थं न अनुसरति किम्? मनः दूरात् मलिनत्वं सदा उपेक्ष्य, आत्मनि स्थितः, संशयवर्जितः, कर्दमेन जडितः इव। मम मनः नास्ति, अद्य मृतवत् गतं; दृढः भव, शिलारूपप्रतिमेव, निश्चयेन स्थितः। निरीक्षणे मनः नास्ति; अतः तत्त्वतः तव मनः नास्ति। तदा व्यर्थस्य, तस्य च, चिन्ता किम्? ये मनसोऽसत्यक्रीडया वशीकृताः, अतिशयेन वा, तेषां—येषां बुद्धिः दुर्बला—चन्द्रात् वज्रः उत्पद्यते। मनः दूरं परित्यज्य, यः कश्चन स्यात्, यथारूपं स्थितः भव। ध्यानात् मुक्तः, परमविवेकयुक्तः भव।