सर्वे शास्त्रवाक्यानि एकस्मिन प्रवाहे कथारूपेण संस्कृतभाषायाम् — एकदा जीवः, यस्य मनः विपर्ययमयम्, सः यथाकांक्षं स्थितिं प्राप्नोति; संस्कारबलात्, मृगः अपि सिंहस्वभावं धारयति। मनसः विकारात् एव विषं, मोहः, मदः, अज्ञानम्, भ्रमः, अहंकारः च सर्वे समानाः; सर्वे मनोविकृत्याः उत्पन्नाः, फलस्य कारणानि च। यथा काकतालीयकथा, मनः संस्कारबलात् महान्ति कार्याणि व्यवहाराः च स्वयमेव उत्पद्यन्ते। यत् पूर्वं अनुभूतम्—यथा कस्यचित् राज्ञः लवणम् पूर्वजन्मनि—तत् अस्य मनसि प्रकटते, शुभं वा अशुभं वा, यथासङ्कल्पम्। मनः यथा स्वकृतं कार्यं विस्मरति, तथा अकृतं अपि कृतवत् स्मरति। एवं जनः चिन्तयति—‘नाहं भुक्तवान्’ अथवा ‘अहं भुक्तवान्’—स्मृत्याः प्रवाहे, स्वप्ने अपि दूरदेशयात्रां अनुभवति, यद्यपि सा न घटिता। एषा विन्ध्य-पुक्कसग्रामस्य व्यवहारः अपि एवं—स्वप्नरूपेण तस्य मनसि प्रकटितः, यथा पूर्वकथाः। अथवा, यः लवानस्य स्वप्नमायाम् दृष्टः, सः शीघ्रं विन्ध्य-पुक्कसयोः चेतना प्रविष्टः। विन्ध्य-पुक्कसयोः चेतना राजकुमारस्य मनसि उत्पन्ना, यथा बहूनां जनानां वाणीमुखं सदृशं दृश्यते। एवं स्वप्नस्य अपि स्वकालः, स्थानम्, कार्यम् अस्ति; तत्र व्यवहारस्य सन्दर्भे, तस्य अस्तित्वं प्रकटते। सर्ववस्तूनां अस्तित्वं केवलं चेतनायाम्; चेतनायाम् एव विविधं सृष्टिप्रवाहः प्रकटते। यथा वृक्षः बीजस्य अतीते, वर्तमानं, भविष्यद्रूपेण अस्ति, तथा तस्य अस्तित्वं-नास्तित्वं न सत्तायाः न असत्तायाः—उभयमपि निश्चीयते। एकं चेतनायाम् अस्तित्वं—अचेतनायाम् किञ्चिदपि न सत्तारूपं; अज्ञानं नास्ति, यथा बालुका मध्ये तैलं नास्ति। कस्यचित् सुवर्णस्य कटुत्वं कदापि न भवति; तद् सुवर्णत्वात् अन्यत्; शुद्धात्मा स्वभावतः अज्ञानसम्बन्धः न भवति। सदृशवस्तूनां सम्बन्धः स्पष्टः, अनुभवजनकः; परन्तु, गन्धरसस्य दारुवत् सम्बन्धः नास्ति, तथा आत्मा-अज्ञानयोः अपि। न अन्यः आत्मा अन्यं अनुभवति; केवलं एकं अधिष्ठानम् अस्ति; सर्वं परमार्थस्वरूपम्, तस्मात् सर्वे भेदाः तस्मादेव उत्पन्नाः। चेतना सम्बन्धबलात् स्वयम् बहुधा अनुभवति; यदा सर्वं विश्वं केवलं शुद्धचेतनासत्तारूपं। तदा भूतानि स्वानुभवे स्थितानि दृश्यन्ते; विषमवस्तूनां सततसम्बन्धः नास्ति। अन्योन्यसम्बन्धाभावे, अन्योन्यानुभवः नास्ति; सदृशवस्तूनि मिलित्वा तत्क्षणमेव एकत्वं प्राप्नुवन्ति। एकं रूपं केवलं एकत्वात् प्रकटते; चेतना-चेतनासंयोगे, दृश्यस्य रूपं ज्ञानेन प्रकटते। अचेतनस्य अचेतनसंबन्धे, घनं अचेतनत्वं भवति; परन्तु, चेतन-अचेतनयोः भेदात्, एकत्वं कदापि न भवति। यत्र चेतना अचेतनं एकत्र, तत्र तयोः एकत्वं कदापि न; चेतना चेतनस्वरूपा, चेतना एव चेतनायाः कारणम्। दारु-पाषाणयोः भेदः; तौ चेतनास्वरूपौ न; वस्तु अन्येन वस्तुना अनुभव्यम्, रूपान्तरितम् च। यथा रसः जिह्वया अनुभव्यम्, स्वजातिसम्बन्धात् उत्पन्नः; तथा, जानातु, सत्त्व-असत्त्वयोः एकत्वं सम्बन्धः नास्ति। तस्मात्, अचेतन-चेतनयोः एकत्वं नास्ति; यत् अचेतनं इति मन्यते, तदपि चेतनास्वरूपं, पाषाण-प्राकारादिरूपेण, चेतनया संयुक्तम्। यदा तद् एकत्वं प्राप्नोति, दर्शिता-दर्शकः च भ्रमितः; यदा सर्वं दारु-पाषाणादि परमार्थस्वरूपम्। तदा आत्मसम्बन्धे, दृश्यत्वं प्रकटते; सर्वं सर्वरूपेण, सर्वभावेन, अनन्तवत् व्याप्यते। ज्ञातव्यं, सत्यज्ञानिनां श्रेष्ठ, इदं विश्वं केवलं सत्तारूपम्; अपि च, यत् असत्यम्, तदपि अनन्तमायारूपेण विश्वरूपेण प्रकटते। चेतना विस्मयपूर्णा सति, अन्यः कश्चन न पूर्णः; जनानां कल्पनापुर्यः अन्योन्यं प्रकटते, न तु यथार्थतः। एवं सृष्टयः चेतनायाम् स्थापिताः, न तु देशकालज्ञानाय; भेदज्ञानं सृष्टिः एव, अहंकारादिमोहात् उत्पन्नम्। यथा सुवर्णज्ञानं त्यक्त्वा, कटकादिभ्रमः उत्पन्नः; कटकादिभ्रमः सुवर्णे देशादिसम्बन्धात् प्रकटते। यदा तव दृष्टिः पूर्णा, तदा पृथक् परमा अज्ञानं नास्ति; कटकादिविविधता केवलं एकं शुद्धं ब्रह्म। चेतनैक्येन, सृष्टिः केवलं सत्तारूपा, न असत्तारूपा; यथा मृण्मयसैन्यं विविधं प्रकटते, परन्तु केवलं मृद्रूपम्। जलम् एकम्, परन्तु तरङ्गादि उत्पन्नम्; दारु एकम्, परन्तु शालरूपशिल्पम्; मृद् एकम्, परन्तु घटादि; ब्रह्म एव त्रीणि लोकानि मायारूपेण। दर्शक-दृश्ययोः सम्बन्धे, यत् दर्शकस्य मध्ये तत्त्वम्, तद् दर्शक-दर्शन-दृश्यातीतम्—एव परम्। मनः यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्त्वम्, मनःमध्ये, निस्तम्भचेतना; तत्र सदा लीनः भव। सदा तव नित्यतत्त्वे लीनः भव, यत् जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्त्यतीतम्, अचेतनम्, जडरहितम्। केवलं स्तम्भतत्त्वं, यत् पाषाणहृदयवत्, त्यक्त्वा, विक्षिप्तः वा अविक्षिप्तः वा, तत्र एव लीनः भव, हे राघव। अत्र किञ्चिदपि न कस्यापि उत्पद्यते वा लीयते; विक्षिप्तः वा अविक्षिप्तः वा, स्वभावे स्थितः यथेष्टं भव। जनः कदाचित् किञ्चिद् इच्छति वा द्वेष्टि वा न; तनौ सदा आत्मनि स्थितः, चिन्तारहितः, देहव्यवहारं स्वीकृत्य।