अहं तस्मै तत्त्वतो यथार्हं युक्त्या सम्यग् व्याख्यातवान्, तदा तस्य हृदयात् संशयः वातेन मेघ इव अपनीतः। एवं, हे राघव, एषा महती अज्ञानरूपा मोहिनी शीघ्रं असत् सत् इव, सत् च असत् इव प्रपद्यते। तदा स पप्रच्छ—“कथं, हे ब्रह्मन्, स्वप्ने यथार्थता प्राप्ता? अयं विषयः, भ्रमभारवत्, मम मनसि न निश्चीयते।” अहम् उक्तवान्—“एतत् सर्वं, हे राघव, अज्ञानात् एव उत्पद्यते—घटेषु पटदर्शनवत्, स्वप्नादिभ्रमवत् च। यत् दूरे तिष्ठति तत् समीपस्थम् इव दृश्यते, यथा दर्पणे पर्वतः; यद् दीर्घम्, तत् लघु इव, यथा रात्रिः कामिनः यौवने। अशक्यं स्वप्ने साध्यते, स्वमरणं यथा; असत् सत् इव दृश्यते, यथा स्वप्ने नभसि पतनम्। यद् स्थिरं, तदपि भ्रमणशीलं इव, यथा भूमेः परिभ्रमणम्; दुर्बलः बलवान् इव, यथा मदोन्मत्तचित्तम्। यद् मनः संस्काररञ्जितं दृढं संकल्पयति, तत् त्वरया अनुभवति; न तु तद् वस्तुतः सत्, नापि असत्। यदा अज्ञानं, अहंकारादि रूपं, मूढभावेन उदेति, तदा तत्रैव अनाद्यन्तमध्यम् अनन्तं भ्रमरूपं प्रकटते। केवलं आभासबलात् सर्वं रूपान्तरं यान्ति; क्षणः कल्पः भवति, कल्पः क्षणः भवति। व्युत्क्रान्तचित्तः जीवः यत्रकुत्रापि पतति; संस्कारबलात् मृगः अपि सिंहतां प्राप्नोति। विषम्, मोहः, मदः, अज्ञानम्, भ्रमः, अहंकारः च—सर्वे मनोविकारेणैव जाताः, फलदायिनः च। यथा काकतालीय न्याये, तथा संस्कारबलात् महान्तः उपक्रमाः व्यवहाराश्च स्वतन्त्रं जायन्ते। यद् पूर्वं अनुभूतं, यथा कस्यचित् नृपतेः लवणं पूर्वजन्मनि, तद् अस्य मनसि कल्पितं शुभाशुभरूपेण प्रकटते। मनः स्वकृतानि अपि कर्माणि विस्मरति, अकृतानि अपि कृतानि इव स्मरति। एवं, जनः चिन्तयति—‘नाहं अश्नम्’ वा ‘अशितवान् अस्मि’ इति; स्वप्ने च देशान्तरयात्रां अनुभवति, यद्यपि न गता। एषः विन्ध्यपुक्कसग्रामसम्बन्धः अपि एवं प्रकारः—स्वप्नोत्थितः, इव पुराकथासु। अथवा, यः स्वप्ने लवनेन दृष्टो मोहः, सः शीघ्रं विन्ध्यपुक्कसयोः चित्ते प्रविष्टः। विन्ध्यपुक्कसयोः चेतना राजपुत्रस्य मनसि उत्पन्ना, यथा नानाजनानां वाक्च मुखानि समानानि दृश्यन्ते। एवमेव, स्वप्नस्य अपि स्वकालः, स्वदेशः, स्वकर्म च अस्ति; तेषु व्यवहारेषु तस्य सत्ताभासः दृश्यते। सर्वेषां वस्तूनां सत्त्वं नान्यत् किंचित् चेतनया व्यतिरेक्यते; चेतनायाम् एव विविधसृष्टिप्रवाहः प्रतीयते। यथा वृक्षः बीजे अतीतवर्तमाने भविष्यति च स्थितः, तथा तस्य सत्तानास्ते न सत्तैव, नासत्तैव। केवलं सत्तैव चेतनायाम् अस्ति; अचेतनायां किञ्चित् सत्संकल्पितं नास्ति। अज्ञानं च नास्ति, यथा बालुकायां तैलम्। कथं सुवर्णं कटुत्वं लभेत? तद् सुवर्णत्वात् अन्यद् भवेत्। शुद्धात्मा स्वरूपतः अज्ञानसंबन्धं न प्राप्नोति। सदृशेषु एव सम्बन्धः स्फुटः, अनुभवजनकः; किं तु, यथा लाक्षा-काष्ठयोः सम्बन्धः न दृश्यते, तथा आत्मनः अज्ञानस्य च सम्बन्धः नास्ति। नान्य आत्मा अन्यस्य अनुभविता अस्ति; एक एव परमार्थवस्तु अस्ति। सर्वं परमसत्यरूपम् एव, तस्मात् एव सर्वविलक्षणता जायते। चेतना सम्बन्धबलात् स्वं बहुधा अनुभवति; यदा सर्वं विशुद्धचैतन्यसत्तारूपम् एव। तदा सर्वे स्वानुभवे स्थिताः प्रतीयन्ते; परस्परविलक्षणेषु तु सततसम्बन्धः नास्ति। अन्योन्यसम्बन्धाभावे अन्योन्याभावः न अनुभवः; समाना एकत्र मिलित्वा तत्क्षणमेव एकत्वं यान्ति। एकरूपं केवलम् एकत्वात् एव प्रकटते, न अन्यथा; चेतना च चेतन्यं यदा एकत्र भवतः, तदा दृश्याभासः अनुभूयते। जडं जडेन यदा संयुज्यते, तदा घनं जडत्वं भवति; किन्तु भेदात्, चेतनाजडयोः एक्यं कदापि न भवति। यत्र चेतना जडं च एकत्र, तत्रापि तयोः एकत्वं न भवति; चेतना हि स्वभावतः बोधरूपा, बोधः च केवलं चेतनात् एव उदेति। काष्ठं शिलाच च भिन्नम्, तौ चेतनारूपे न; वस्तु वस्तुनैव अनुभूयते, रूपान्तरं च प्रपद्यते। यथा रसः जिह्वया अनुभवः स्वजात्या एव जायते, तथा दृढवस्तु-अवस्तुयोः एकता-सम्बन्धः नास्ति। तस्मात्, जडचेतनयोः एकता न जायते; यद् जडरूपं इति स्मर्यते, तच्च चेतनैव, यथा शिलापट्टादयः चेतनया संयुक्ताः। यदा एकत्वम् आप्नोति, तदा दृश्यद्रष्टृादयः मोहं यान्ति; यदा काष्ठशिलादयः सर्वे परमार्थरूपाः, तदा स्वसंयुक्तत्वात् दृश्यरूपेण अनुभवः; सर्वं सर्वथा अनन्तवत् व्याप्यते। ज्ञेयम्, हे सत्यम् वेदितृषु श्रेष्ठ, इदं विश्वं केवलं सत्; अपि असद् अपि, हे प्रिय, विश्वरूपमायाभिः अनन्तं विश्वमिव दृश्यते। यदा चेतना विस्मयपूर्णा भवति, तदा अन्यत् किञ्चिद् पूर्णं न भवति; कल्पनापुरम् जनानाम् परस्परं दृश्यते, न तु यथार्थतः। एवं, सृष्टयः चेतनायाम् एव स्थिताः, न तु देशकालबोधाय; भेददर्शनं एव सृष्टिः, अहंकारादिमोहात् उद्भवति।