तस्याः भाग्येन, सा चन्द्रसमं पतिं प्राप्तवती, राजा तत्र भाग्यवशात् आगतः; सा वनान्तरे दारिद्र्ययुक्ता गजिनीव रिक्तं भग्नमधुपात्रं यत्र लभते, तत्रैकाकिनी तं प्राप्तवती। तेन सह सा दीर्घकालं सुखं अनुभूय, कन्यां पुत्रांश्च सुषुवे; वनकुञ्जे सा वृक्षच्छायायाम् कुम्भफललता इव वृद्धिं प्राप्तवती। ततः कालेन, जननाथ, तस्मिन्ग्रामे घोरः शुष्कदुःखः अभवत्, यस्य प्रभावेन ग्रामवासिनां मनः भग्नम्। तेन महादुःखेन, सर्वे ग्रामवासिनः दूरं गत्वा तत्र विनष्टाः। तस्मात्, प्रभो, येऽत्र शेषिताः वयं दुःखसाम्यं भजामः; दीनाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, विलपामः। एतद् स्त्रीणां वचनात् राजा विस्मितः अभवत्; मन्त्रिणां मुखानि निरीक्ष्य, चित्रपटेन आहतः इव प्रकटितः। सः तं अद्भुतं घटना पुनः पुनः चिन्तयन्, तान् बारं बारं पृच्छन्, अधिकं विस्मयं प्राप्तवान्। करुणया प्रेरितः, लोकस्य सर्वपक्षे निरीक्ष्य, तेषां दुःखं सम्यक् मान्यपूजया शमयामास। तत्र दीर्घकालं स्थित्वा, भाग्यपथेषु चिन्तयन्, नगरं प्रत्यागच्छत्, नागरिकैः पूजितः, प्रविष्टः। अनन्तरं प्रभाते, सभायां, स राजा माम् अपृच्छत्, विस्मितः—"हे मुनि, कथं एषः स्वप्नः यथार्थवत् प्रकटितः?" मया तस्य तत्त्वतो यथायथं विवेकेन व्याख्यातम्; तस्य संशयः हृदयात् नष्टः, वातेन मेघः इव। एवं, राघव, महान् अज्ञानं मोहं जनयति; शीघ्रं असत् सत् इव, सत् असत् इव करोति। "कथं, ब्रह्मन्, स्वप्नः यथार्थत्वं प्राप्तवान्? एषा विषयः, भ्रमभारः इव, मम मनसि न स्थिरः।" एतत् सर्वं, राघव, अज्ञाने एव उद्भवति—घटेषु वस्त्रदर्शनं, स्वप्नभ्रमः च। यत् दूरं तद् समीपं इव दृश्यते, दर्पणस्थगिरिरिव; यत् दीर्घं तद् लघुं इव, यौवनानुरागिणः रात्रिरिव। अशक्यं स्वप्ने शक्यं भवति, स्वमृत्युरिव; असत् सत् इव दृश्यते, स्वप्ने गगने उड्डयनम् इव। यत् स्थिरं, मोहवशात् चलति, पृथिव्याः भ्रमणमिव; दुर्बलः बलवान् भवति, मदोन्मत्तचित्तमिव। मनः यथासंस्काररञ्जितं, यत् तीव्रं कल्पयति, तत् शीघ्रं अनुभवति; न सत्यम्, न असत्यम्। अज्ञानं, अहंकारादिसंयुक्तं, मूढत्वेन उत्पन्नं, तत् क्षणे अनादि, अनन्त, अमध्य, भ्रमः अनन्तः इव प्रकटितः। केवलं प्रपञ्चप्रभवेन, सर्वं रूपान्तरितम्; क्षणः कल्पः भवति, कल्पः क्षणः। विपर्यस्तचित्तः जीवः, यथाकामं पतति; संस्कारबलात्, मृगः सिंहत्वं गच्छति। विषं, मोहः, मदः, अज्ञानं, भ्रमः, अहंकारः, च—सर्वे मनःविकृतिप्रभवाः, फलहेतवः। काकतालीयकथा इव, संस्कारबलात्, महाक्रिया व्यवहारा आत्मन्येव उत्पद्यन्ते। यद् पूर्वं अनुभूतं, यथा कस्यचित् राजा लवणं पूर्वजन्मनि, तद् अस्य मनसि प्रकटितम्, शुभं वा अशुभं वा। मनः स्वकृतं विस्तीर्णं कर्म अपि विस्मरति, अकृतं कर्म अपि कृतमिव स्मरति। एवं, "न खादितम्" वा "खादितम्" इति मन्यते, दूरदेशयात्रा अपि स्वप्ने अनुभवति, यद्यपि न घटितम्। विंध्यपुक्कसग्रामसंबन्धः अपि एवं—स्वप्नोद्भूतः, यथा पूर्वकथा। अथवा, लवनेन स्वप्ने दृष्टा माया शीघ्रं विंध्यपुक्कसचेतनायाम् प्रविष्टा। विंध्यपुक्कसचेतना राजकुमारस्य मनसि उत्पन्ना, यथा बहूनां जनानां वाणीमुखं समानम् इव दृश्यते। एवं, स्वप्नस्य अपि स्वकालः, स्वस्थानं, स्वकर्म च अस्ति; तादृशव्यवहारे तस्य सत्यम् प्रकट्यते। सर्ववस्तूनां सत्यम् केवलं चेतनायाम्; चेतनायामेव विविधसृष्टिसंक्रमः दृश्यते। यथा वृक्षः बीजस्थः अतीते वर्तमान भविष्यति, तथैव तस्य सत्यानसत्यं न सन्नासन्नोऽस्ति। केवलं सत्यम् चेतनायाम् अस्ति; अचेतनायाम् किञ्चित् सत्त्वयुक्तं न अस्ति; अज्ञानं न अस्ति, यथा रेतः रेतसि न अस्ति। कथं सुवर्णं तिक्तं स्यात्? तद् सुवर्णत्वात् अन्यद्; शुद्धात्मा स्वरूपतः अज्ञानसंबन्धं न याति। सामान्यानां सम्बद्धिः स्पष्टः, अनुभवजननी; किंतु गुम्मरसकाष्ठयोः सम्बद्धिः न तथा, तस्मात् आत्मा-अज्ञानयोः अपि न। न अन्य आत्मा अन्यं अनुभवति; केवलं एकं तत्त्वम्; सर्वं परमार्थस्वरूपम्, तस्मात् भेदः तत्रैव। चेतना सम्बद्धिबलात् स्वं बहुधा पश्यति; यदा सर्वं विशुद्धचैतन्यसत्त्वमात्रम्। तदा वस्तूनि स्वानुभवे स्थितानि दृश्यन्ते; किंतु विषमवस्तूनां सततसम्बद्धिः न। परस्परसम्बद्धिहीनं, अन्योन्यानुभवः न; सामान्यानि मिलित्वा तत्क्षणं एकत्वं गच्छन्ति। एकरूपम् केवलं एकत्वात् प्रकटते, न अन्यथा; यदा चैतन्यं चेतनया संमिलति, दृश्यस्य प्रकटिः अनुभूतिः भवति।