हाहा, दुःखमस्ति! मम कन्या, गुञ्जामणिमालया भूषिता, पूर्णपीनस्तनया, पर्णवस्त्रं परिधाय, वारिवातनिलीननीलवर्णा, मेघान्ते धूलिनिर्मुक्ता, शोभायमानास्ति। हाहा, राजकुमार! शशिसदृशदीप्तिमान्, स धर्मनिष्ठा सुन्दरीः स्त्रियः परित्यज्य, मम कन्यायाः संसर्गं चकार; तथापि तया तव साहचर्ये स्थिरसुखं न प्राप्तम्। संसारनदी, स्वस्रोतसां विक्षेपैः क्रीडारूपैः उपहासैः युक्ता, तत्र तेन नृपेन, पुक्कसकन्यायाः सह संगमेन, किं लघु कर्म न कृतम्? सा, भीतहरिणनेत्रा, स च तुष्टसिंहबलसम्पन्नः, उभौ एकेन पदेन विनाशं गच्छताम्, यथा आशा च धनं च सुवर्णवत् त्वरितं नश्यतः। अहं मृतपतेः पत्नी, मम पुत्राः क्षीणाः, विदेशी देशं गता, दरिद्रा, निम्नकुलोत्पन्ना, महाविपत्त्याभिहिता, स्वविनाशस्य साक्षिणी चास्मि। स्त्रियः, तिरस्कारदुःखितानां, क्षुधया क्लान्तानां, कुटुम्बभारपीडितानां, अतिदुःखविषमग्रहस्तानां, एकमेव आश्रयः, स्वशरीरं विना अन्यः नास्ति। यो दैवपीडितः, बन्धु-वियोगेन क्लिष्टः, मोहग्रस्तः, दुःखमूलसम्बद्धः, तस्य जीवितं मृत्युतुल्यं; महाविपत्तिः मृत्युमेव परमं सौख्यं करोति। ये जना जनहीनाः, विदेशे वसन्ति, तेषां अनन्तदुःखानि, वर्षकाले पर्वते शाकपत्रशाखासङ्घातवत्, समायान्ति। ततः, तां वृद्धा स्त्रियम्, स्वकुटुम्बसहितां, दासीभिः सान्त्व्य, राजा पप्रच्छ—"किमत्र घटितम्? त्वं कः? तव कन्या कः? तव पतिः कः?" सा अश्रुपूर्णनेत्रा उत्तरमदात्—"एष ग्रामः पुक्कसपुरीति प्रसिद्धः। अत्र मम पतिः पुक्कसः आसीत्; तस्य एक कन्या, शशिसदृशदीप्तिमती।" दैवयोगेन, सा शशिसमानं पतिं प्राप्तवती, राजा तत्र आगतः; यथा दरिद्रा वने रिक्तक्षीरधारिणीं मधुकुम्भं पश्यति, सा एकाकिनी तस्य समीपं आगता। साचिरं तेन सह सुखं अनुभूय, पुत्रीं पुत्रांश्च प्रसूता; सा तस्मिन्वनगर्ते वृद्धा अभवत्, यथा वृक्षच्छायायां कुम्भीवेल्लिका। कालेन, नराधिप, तत्र ग्रामे भीषणं अनावृष्टिदुःखं प्रवृत्तम्, यस्य जनानां मनः भग्नम्। तस्मात् महादुःखात्, सर्वे ग्रामवासिनः ग्रामं त्यक्त्वा दूरं गच्छन्ति, तत्रैव विनष्टाः। तस्मात्, हे नाथ, ये वयं अवशिष्टाः, तस्य दुःखस्य भागिनः; वयं दीनाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, रुदामः। एतत् स्त्रीणां मुखात् श्रुत्वा, राजा विस्मितः अभवत्; मन्त्रिणां मुखानि निरीक्ष्य, चित्रपटे आहतः इव सञ्जातः। स पुनः पुनः तद्विलक्षणं घटना चिन्तयन्, बारम्बार पृच्छन्, अधिकं विस्मयमाप। दयया प्रेरितः, सर्वदृष्ट्या संसारं पश्यन्, तेषां दुःखं सम्यक् सम्मानपूर्वकं मनोविनयेन शमयामास। स तत्र दीर्घकालं स्थित्वा, दैवगतिं विचिन्त्य, नगरं प्रत्यागच्छत्, जनैः पूजितः, नगरान्तर्गतः। प्रभाते, सभागृहं प्रविश्य, राजा मम पप्रच्छ—"हे मुनि, कatham एषः स्वप्नः यथार्थवद् प्रकटितः?" मया यथार्थभावेन, युक्त्या च, तस्य संशयः हृदयात् निवारितः, यथा वायुः मेघं नयति। एवं, हे राघव, महा-अज्ञानं मोहं जनयति; त्वरितं असत्यम् सत्यमिव, सत्यम् असत्यमिव करोति। "कatham, हे ब्राह्मण, स्वप्नः यथार्थतां प्राप्तः? एष विषयः, भ्रमभारवत्, मम मनसि न स्थिरोऽस्ति।" एतत् सर्वं, हे राघव, अज्ञानात् एव उत्पन्नम्—यथा घटेषु वस्त्रदर्शनम्, स्वप्नादिभ्रमः च। यद् दूरं, तद् समीपं इव दृश्यते, यथा दर्पणस्थपर्वतः; यद् दीर्घम्, तद् लघु इव, यथा रतिक्रान्तयुवानां रात्रिः। असम्भवम् स्वप्ने सम्भवति, यथा स्वमृत्युः; असत्यम् सत्यमिव, यथा स्वप्ने आकाशे उड्डयनम्। यत् स्थिरम्, मोहात् चलति, यथा भूमेः भ्रमणम्; दुर्बलः बलवान्, यथा मदोन्मत्तचित्तम्। यद् मनः संस्काररञ्जितम्, तीव्रं कल्पयति, तत् शीघ्रं अनुभूयते; न तद् सत्यम्, न असत्यम्। यदा अज्ञानं, अहंकारादि, मूढतया उत्पन्नम्, तदा अनादि-अनन्त-मध्यहीनं मोहं अनन्तवत् प्रकटितम्। केवलस्य आभासबलात्, सर्वं रूपान्तरं गच्छति; क्षणः कल्पः भवति, कल्पः क्षणः भवति। विपरीतचित्तः जीवः, यत्र कत्रचित् पतति; संस्कारबलात्, मृगः सिंहभावं प्राप्नोति। विषं, मोहः, मदः, अज्ञानं, भ्रमः, अहंकारः, सर्वं समानम्; सर्वे चित्तविकारात् उत्पन्नाः, फलप्राप्तिहेतवः। यथा काकतालीयकथा, एवं संस्कारबलात्, महान् कार्यव्यवहारः स्वयमेव उत्पन्नः। यत् पूर्वं अनुभूतम्, यथा कश्चित् राजा पूर्वजन्मे लवणम्, तत् तस्यैव मनसि प्रकटितम्, शुभं वा अशुभं वा। यथा मनः स्वकृतं विस्तीर्णं कर्म विस्मरति, तथापि अकृतं कर्म स्मरति, कृतमिव। एवं, "न खादितम्" वा "खादितम्" इति मन्यते, स्वप्ने दूरदेशगमनम् अपि अनुभवति, यद्यपि तत्त्वतः न घटितम्। एषः विन्ध्यपुक्कसग्रामव्यवहारः, तस्य स्वप्नजः, यथा पूर्वकथाः। अथवा, लवणस्य स्वप्ने दृष्टमाया, शीघ्रं विन्ध्यपुक्कसचेतनायाम् प्रविष्टा। विन्ध्यपुक्कसचेतना राजकुमारस्य मनसि उत्पन्ना, यथा बहूनां जनानां वाक्च मुखं सादृश्यं प्राप्नोति। एवं स्वप्नस्य अपि स्वकालः, स्थानम्, कर्म च अस्ति; तादृशव्यवहारे, तस्य अस्तित्वं प्रकटनेन दृश्यते।