स राजा महात्मा तदा धूमरजसा समाकीर्णस्य महावनस्य सीम्नि प्राप्नोत्, यत्र पूर्वं स पुक्कसः समृद्धः आसीत्। तत्र स तान् जनान्, ताः स्त्रियः, तान्येव गृहाणि, तानि उद्यानानि, नद्यः, क्षेत्राणि च दृष्टवान्। सः तदाकस्मिकं विनाशम्, तान् वृक्षान्, तान् पशून्, तानि स्थलेषु जातानि चिह्नानि अपि अपश्यत्। अन्यत्र वृद्धाः स्त्रियः अश्रुपूर्णलोचनाः दुःखेन पीडिताः, अन्योन्यं स्वजनवियोगजनितान् अनन्तान् शोकान् वने कथयन्त्यः आसन्। तत्र काचित् वृद्धा, महान् शोकाग्निना दग्धे स्थले, अश्रुकलितलोचना, कण्ठगद्गदया वाचा, शुष्कस्तन्या, कृशाङ्गी, स्वपुत्रवियोगे विलपन्ती आसीत्। सा उवाच—“हाहा पुत्र! मम शरीरम् आहतैः व्रणैः आच्छन्नम्, त्रिदिनं निराहारत्वात् क्षीणम्; कथं, कुत्र, ते प्राणाः भग्नपरिणष्टे देहे गताः?” सा स्मरति—“गुञ्जामालां तव, भर्त्र्या सह मधुरहासम्, स्निग्धदन्तेषु पक्कफलम्, ताले लीलया दोलायमानम् च।” सा पुनः विलपन्ती—“कदम्बजम्बीरलवङ्गगुञ्जावनेषु, यत्र व्याघ्रादयः सञ्चरन्ति, कदा पुनः पुत्रस्य तत्र भीषणे स्थले उत्प्लवनपतनानि पश्येयम्?” स्त्रीणां ताम्बूलरागे न दृश्यन्ते ये रम्यचिह्नानि, तानि मम पुत्रस्य नीलगण्डे मांसभक्षणजन्यं सन्दृश्यन्ते स्म। मम पुत्री अपि स्वपतिना नीत्वा, यमुनायाः यमुनायाः संगमवत्, यमाय यास्यति, यथा काननचारी पुष्पगुच्छं वातेन नीयते। हाहा मम कन्ये! गुञ्जामालाभरणा, पूर्णस्तन्या, पत्राम्बरधारिणी, नीलवर्णा, मेघसीमान्ते रजसा न स्पृष्टा। हाहा राजन्! सोमसमानप्रभः त्वम्, ताः निर्मलाः सुशोभनाः स्त्रियः परित्यज्य, मम कन्यया सह सुखं प्राप्स्यन्, सा त्वया न चिरकालं सुखिनी अभवत्। संसारनद्यां स्वकल्लोलविलासिनीं, यत्र नृपः पुक्कसकन्यायाः सहितः, किम् तत्र न कृतम्? सा हरिणदृष्टिः कन्या, स सिंहबलसम्पन्नः नृपः, उभौ एकेनैव पदा विनाशं गतौ, यथा आशा च धनं च स्वर्णवत् नश्यतः। अहं मृतपतेः भार्या, मम सन्तानाः विनष्टाः, परदेशं प्राप्ता, दरिद्रा, नीचकुले जाता, महद् दुःखेन पीडिता, स्वविनाशस्य साक्षिण्येव। स्त्रियः एव तिरस्कृतानां, क्षुधया क्लान्तानां, कुलभारपीडितानां, महाशोकग्रस्तानां च एकमेकं शरीरं व्यतिरिक्त्य न अन्यद् आश्रयम्। यः भाग्यपीडितः, स्वजनवियोगेन विमूढः, दुःखमूलः, तस्य जीवितं मरणसमानम्; महद् दुःखं मृत्युम् एव श्रेयः करोति। ये जनाः स्वजनविहीनाः, परदेशवासिनः, तेषां अनन्तानि दुःखानि, वर्षकाले पर्वते शाखातृणसङ्घवत्, उत्पद्यन्ते। एवं सा वृद्धा स्वस्वजनैः सहिताः दास्याः च सान्त्विता सती, राजा तां पप्रच्छ—“किमत्र जातम्? का त्वम्? का ते कन्या? कः पतिः?” सा अश्रुपूर्णलोचना प्रत्युवाच—“एष पुक्कसग्रामः, अत्र मम पतिः पुक्कसः आसीत्, तस्य एकैव कन्या आसीत्, या सोमसमा आभायुक्ता।” दैवयोगात् सा सोमसमं पतिं प्राप, राजा तत्र आगतः; यथा दारिद्र्ययुक्ता स्त्री वने रिक्तभिन्नमधुकुम्भं लभते, एवं सा तस्मिन् एकाकिनी उपजगाम। सा तेन सह दीर्घकालं सुखं अनुभूय, पुत्रांः पुत्रांश्च अप्रसूत, वने वृद्धा अभवत्, यथा वृक्षच्छायायाम् अलाबुवल्लरी। कालेन तत्र घोरः अनावृष्टिजन्यः क्लेशः ग्रामं अभ्यपतत्, येन ग्रामवासिनां चित्तं भग्नम्। तस्मात् क्लेशात् सर्वे ग्रामवासिनः दूरं गत्वा नष्टाः। तस्माद् वयं येषां शेषाः, एतेन दुःखेन सह वर्तामहे; वयं दीनाः, अश्रुपूर्णलोचनाः, क्रन्दामः। एवं स्त्रीणां वदनात् श्रुत्वा राजा विस्मयं जगाम; मन्त्रिणां मुखानि निरीक्ष्य, चित्ररचितवद् आसीत्। सः पुनः पुनः तद् अद्भुतं चिन्तयन्, तान् पुनः पुनः पृच्छन्, अधिकतरं विस्मयं प्राप। दयया प्रेरितः, जगतः सर्वभावं वीक्ष्य, तासां दुःखं यथोचितमान्यतया शमयामास। तत्र चिरकालं स्थित्वा, विधेः गतिं विचारयन्, सः नगरं प्रत्युपस्थित्य, नगरवासिभिः पूजितः प्रविवेश। प्रभाते सभायां राजा माम् अपृच्छत्—“भोः मुनि! कथं एषः स्वप्नः यथार्थवत् प्रादुरभूत्?” अहं तस्य तत्त्वतः युक्त्या चाख्येयम्; तस्य हृदयात् संशयः वातेन मेघ इव नीतः। एवं राघव! एषा महती अज्ञानरूपा मोहिनी, शीघ्रं असत्यम् सत्यमिव, सत्यम् असत्यमिव दर्शयति। “कथं ब्रह्मन्, स्वप्नः यथार्थत्वं प्राप्तः? एषा विषयः, मोहभारवत्, मे मनसि न निश्चीयते।” एतत् सर्वं राघव! अज्ञाने एव उत्पद्यते—यथा घटेषु पटदर्शनम्, स्वप्नादीनां भ्रमः च। यत् दूरे तद् समीपे इव, यथा दर्पणस्थे पर्वते; दीर्घं लघु इव, यथा कामिनः निशि। स्वप्ने अशक्यं शक्यते, स्वमरणमिव; असत्यम् सत्यमिव, यथा गगने स्वप्ने पतनम्। स्थिरं चञ्चलं भवति मूढधियाम्, यथा पृथिव्याः भ्रमणम्; दुर्बलं बलवदिव, मदोन्मत्तचित्तवत्। यद् यद् मनः संस्काररञ्जितं तीव्रं कल्पयति, तत् शीघ्रं अनुभवति; न तत् सत्यम्, नासत्यम्। यदा अहंकाराद्यज्ञानं मूढतया उत्पद्यते, तदा एव अनाद्यन्तमध्यम् अनन्तं भ्रमरूपं दृश्यते। केवलं आभासबलात् सर्वं विक्रियते; क्षणः कल्पः भवति, कल्पः क्षणः भवति।