यथा मायिकं चूर्णं वितरितं नभसि नगरस्य भ्रान्तिं जनयति, तथा चेतनायाम् साक्षात् संसारस्य सारः-असारः अपि प्रकटते। यावत् अज्ञानं तृणगुल्मशाखाभिः घनं मूलेन सम्यक् न दग्धं चिन्तनाग्निना, तावत् सुखदुःखवनानि विविधानि उत्पादयति। राघव, शृणु—मिथ्या सुवर्णतरङ्गवत् अज्ञानस्य लयः कथं स्यात्, अहंकारममकारः च कथं नश्येत्। राजा लवणः, एतादृशं भ्रमं दृष्ट्वा, द्वितीयदिने तस्य महावने प्रवेशाय प्रस्थितः। मया स्मृतं दुःखं यद् तस्मिन् वनान्तरे दृष्टम्—कदाचित् मनसः दर्पणे दृश्यते, कदाचित् अनुभूयते। मन्त्रिभिः सह निश्चित्य, सः दक्षिणदिशं गतः, पुनः विजयान्तराय विंध्यपर्वतम् उपगच्छत्। सः उत्सुकत्वेन सर्वं भूमिं महासागरतीरं पूर्वदक्षिणपश्चिमदिशासु सूर्यस्य गमनमिव विचरन् अवलोकयत्। एकस्मिन् स्थले, तस्मात् पुरतः वनं दीवारूपं परलोकस्य प्रदेशमिव दृष्ट्वा। सर्वत्र भ्रमन्, विविधानि घटनानि दृष्ट्वा, तानि अवगत्य विस्मितः अभवत्। तत्र पुक्कसाः व्याधाः अपि तस्य पुरतः स्थिताः दृष्ट्वा, विस्मयेन मनः व्याप्य, सः मोहितः भ्रमन् अगच्छत्। ततः महावनस्य धूमरजसा धूसरितं सीमायां, तस्मिन्नेव ग्रामे, यत्र पूर्वं पुक्कसः समृद्धः आसीत्, समागतः। तत्र तानि जनानि, ताः स्त्रियः, तानि कुटीराणि, तानि उद्यानानि, ताः धाराः, तानि प्रदेशानि अपश्यत्। तत्र अकस्मात् विनाशं, तानि वृक्षान्, तानि पशुवर्गानि, तानि स्थलेषु यानि घटनाविशेषैः चिन्हितानि अपि दृष्टवान्। अन्यत्र, वृद्धाः दुःखार्ता वृद्धास्त्रियः अश्रुपूर्णनेत्राः, मित्रेण मित्राय वनान्तरे अप्राप्तबान्धवदुःखं कथयन्त्यः। तत्र वृद्धा, दुःखाग्निना दग्धस्थले, अश्रुपूर्णनेत्रा, कण्ठः काकवर्णः, स्तनौ शुष्कौ, शरीरम् कृशम्, विलपन्ती। "हन्त, पुत्र! मम शरीरम् व्रणैः आवृतम्, त्रिदिनं अनाहारात् दुर्बलम्; कथं, कुत्र, ते जीवितं भग्नकायात् गच्छत्?" इति विलपन्ती। "स्मरामि गुञ्जामालां, तव पत्नीसहितं हासं, तव शीतेषु फलेषु, तव ताले लोलं क्रीडनम्।" "कदम्बजम्बीरलवङ्गगुञ्जावनेषु, यत्र मृगाः विचरन्ति, पुनः कदा पुत्रस्य उन्मत्तगमनम् पश्येयम्?" "स्त्रीणां ताम्बूलचर्वणरुचिरोष्ठे चिन्हं नास्ति; तु मम पुत्रस्य नीलगण्डे मांसभक्षणात् आसीत्।" "मम कन्या अपि पत्युः सह यमाय गच्छति, यमुनायाम् यमुनासंगममिव, वनचारिणी पुष्पगुच्छं वातेन नीतमिव।" "हन्त, कन्ये! गुञ्जामालया, पुष्टस्तनया, पत्रवस्त्रया, नीलया, वातचलितसलिलवर्णया, मेघसीमायां रजःरहितया।" "हन्त, राजकुमार! शशिसमप्रभः, ताः शुद्धा स्त्रियः त्यक्त्वा, मम कन्यायां सुखं अन्वेषितवान्; तु सा तव संगात् स्थिरं सुखं न प्राप्तवती।" "संसारनदीकल्लोलक्रीडायाम्, किं न कृतं तेन राज्ञा, यः पुक्कसकन्यायां संयुक्तः?" "सा मृगनेत्रा, सः सिंहबलः, एकपदेन विनाशं गतौ, यथा आशा-धनं सुवर्णमिव नश्यति।" "अहं मृतपतेः पत्नी, पुत्राः नष्टाः, विदेशं गता, दीनाऽस्मि, नीचवंशजा, महादुःखपीडिता, स्वविनाशस्य साक्षिणी।" "स्त्रियः, तिरस्कारपीडितानां, क्षुधातुरानां, कुलभारपीडितानां, दुःखप्रवाहे निमग्नानां, शरीरम् एव आश्रयः।" "विपत्तिपीडितस्य, बान्धववियोगिनः, दुःखमूलस्य, जीवितं मृत्युतुल्यम्; महादुःखेन मृत्युः उत्तमः।" "जनहीनस्य, विदेशवासिनः, अनन्तदुःखानि, पर्वते वर्षाकाले तृणशाखासङ्घातमिव, उद्भवन्ति।" राजा तां वृद्धां स्त्रीं, स्वजनसहितां, दासीभिः सान्त्व्य, पप्रच्छ—"किम् अत्र घटितम्? त्वं कः? कन्या कः? पति कः?"। सा अश्रुपूर्णनेत्रा प्रत्युवाच—"एष पुक्कसग्रामः। अत्र मम पति पुक्कसः आसीत्, एकः कन्या चन्द्रप्रभा।" "दैवयोगेन, सा चन्द्रसमं पतिम् प्राप्तवती, राजा तत्र आगतः, दारिद्र्येण क्रीडन्ती मृगी वनान्तरे रिक्तमधुपात्रमिव, सा तं प्राप्तवती।" "सौख्यं लम्बितं, पुत्रान् कन्यां च प्रसूता, वृद्धा वनगर्ते कुम्भीकुसुमवृक्षच्छाया इव वृद्धा अभवत्।" कालेन, नरपतिः, तस्मिन्नेव ग्रामे, महातृष्णया जनानां मनः विदारणया महादुःखं प्राप्तम्। तेन दुःखेन, सर्वे ग्रामवासिनः दूरं गत्वा, तत्र विनष्टाः। अतः, शेषाः वयं दुःखसहाः, दीनाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, शोकार्ताः। स्त्रीमुखात् एतत् श्रुत्वा, राजा विस्मितः अभवत्; मन्त्रिणां मुखानि निरीक्ष्य, चित्रपटे आहतः इव। तत्र पुनः पुनः तद् अद्भुतं चिन्तयन्, पुनः पुनः पृच्छन्, अधिकं विस्मितः अभवत्। करुणया प्रेरितः, जगत् सर्वतः निरीक्ष्य, तासां दुःखं सन्मानपूर्वकं शमयामास। दीर्घकालं तत्र स्थित्वा, दैवगमनानि चिन्तयन्, नगरं प्रत्यागच्छत्, नगरवासिभिः पूजितः, प्रविष्टः। प्रभाते, सभायां, राजा मम पृच्छति—"हे मुने, कथम् एष स्वप्नः यथार्थवत् प्रकटितः?