सर्वस्य सृष्टेः परमार्थवस्तुनः केवलं नाम मात्रमिति निष्कर्षः, सा न नास्त्यन्तर्न न चास्ति, यथा आकाशे आकाशस्य स्थितिः। चित्तेन सृष्टिरुत्पद्यते, अचित्ते सा लीयते; परमार्थे परमशान्ते सृष्टिमायैव सुवर्णे कटककल्पना इव दृश्यते। सृष्टिरस्त्यपि त्यक्तस्वामित्वे असृष्टिरिव भवति; असत्यं सत्यमिव, यदा आत्मचेतना स्वयमेव उदेति। चेतनैव अहंकृतिसंभवः, सृष्टिविकल्पश्च; अचेतनं तु परमशान्तिरिति विद्धि, सा न जडता। अनेन सृष्टिर्नानात्मिका, न च नानात्वमस्ति; एक एव विज्ञाता, शिवस्वभावः, यथा मृद्भाण्डनिर्माणे शिल्पिभिः हस्तपुस्तकयोः। एषा पूर्णा, अनाद्या, अनन्ता, अनुत्पन्ना; पूर्णे पूर्णमेव सन्निविष्टमादौ, अन्यपूर्णसमागमेऽपि। यद् यत् सृष्टिरूपेण दृश्यते, तत् ब्रह्मैव, ब्रह्मणि स्थितम्; यथा आकाशे आकाशस्य, शान्तौ शान्तेः, शिवे शिवस्य स्थितिः। यथा दर्पणे नगरी प्रतिबिम्बिते जनानां दृश्यते, तथैव भगवति सन्निकर्षदूरत्वं, इदं नेदं च सर्वं प्रतिष्ठितम्। विश्वमसत्यादुत्पद्यते, सत्यमिव दृश्यमानमपि सदा केवलं प्रत्ययं, तेन सत्त्वाभासत्वात् असत्यं वस्तुतः। अस्यां सृष्टौ या नगरी दर्पणप्रतिबिम्बवत्, मृगतृष्णायां जलरश्मिवद्वा, द्विचन्द्रदर्शनमायिकवत्, कुत्र नाम वस्तुतत्त्वम्? यथा मायाचूर्णविक्षेपे गगननगरी कल्प्यते, एवं चैतन्ये संसारेऽपि सत्त्वासत्त्वयोः प्रकाशः। यावत् अज्ञानं शाखातटाकुलं निःशेषेण मूलतः जिज्ञासाग्निना न दग्धं, तावत् तद् सुखदुःखवनानि उत्पादयति। श्रृणु राघव, कथं तस्य स्वर्णतरंगवद् मिथ्याजालस्य अज्ञानस्य लयः संपद्यते, अहंममभावस्य च क्षयः। स राजा लवणस्तु, एवं मोहमवलोक्य, द्वितीये दिने तस्मिन् महावने प्रविष्टुं प्रववृते। स्मरामि यद् दुःखं तत्र कानने दृष्टवानस्मि, यद् कदाचित् मनसः दर्पणे प्रकटते, कदाचित् अनुभवति। एवं मन्त्रिभिः सह निश्चित्य, दक्षिणदिशं प्रस्थितः, पुनः विजयाय विन्ध्यगिरिं प्राप्तवान्। स सर्वतो महानदीतीरप्रदेशं पूर्वदक्षिणपश्चिमदिशं सूर्यपथवत् जिज्ञासया विचरन्। ततः कस्यचित् स्थले, तं वनं पुरतः प्रपश्यन्, यथा भित्तिरिव, परलोकप्रदेशवद्। स सर्वत्र विचरन्, तानि विविधानि दृश्यमानानि सर्वाणि निरीक्ष्य, अवगम्य, विस्मितोऽभवत्। स तान् शबरान् पुक्कसांश्च अपश्यत्, विस्मयाविष्टचित्तः, भ्रममाणोऽपि तत्र तत्र विचचार। तदनन्तरं, स महानवन्तिकायाः सीम्नि, धूमरजसा धूसरिते स्थले, तस्मिन्नेव ग्रामे यत्र पूर्वं पुक्कसजीवनम् आसीत्, समुपजातः। तत्र तान् जनान्, ताः स्त्रियः, तानि कुटीराणि, तानि उद्यानानि, ताः नद्यः, तानि प्रदेशांश्च दृष्टवान्। तं सहस्रविनाशं, तान् वृक्षान्, तान् पशून्, तानि स्थलानि, यत्र यद् अभवत्, तत्र तत्र अपश्यत्। अन्यत्र वृद्धास्त्रियः अश्रुपूर्णनेत्राः, शोकाकुलाः, अन्योन्यं दुःखकथनं कुर्वन्त्यः, अकालमृत्युनाऽरण्ये प्रियवियोगदुःखानि कथयन्त्यः। तत्र वृद्धा, महानुशोकपीडिता, अश्रुकणैः दीप्तनेत्रा, कण्ठगद्गदया, शुष्कस्तन्या, कृशदेहा, ताम् अग्निविप्लुष्टप्रदेशे विलपन्तीं ददर्श। “हा पुत्र! मम शरीरं व्रणैः आवृतम्, त्रिदिनोपवासेण क्लान्तम्, कथं वा कुत्र वा तव प्राणः भग्नशरीरात् निर्गतः?” इति सा विलपन्ती। सा स्मरति गुञ्जामालां, हास्यं तव भार्यया सह, तव दन्तपङ्क्तौ स्थितं पक्वफलम्, तव तालदोलायां क्रीडनम्। कदम्बजम्बीरलवङ्गगुञ्जावनेषु, यत्र मृगाः विचरन्ति, तत्र पुनः कदा वा पुत्रस्य तल्लीलापातं पश्येयम्? ताः रम्यचिह्नानि स्त्रीणां ताम्बूलरागे न दृश्यन्ते, किन्तु पुत्रस्य नीलगण्डे मांसभक्षणशेषरूपेण आसीत्। मम कन्यापि पतिना सह नीताऽभूत्, यमुनयाः यमुनामिव, पुष्पगुच्छवती वनचारिणी वातनुनीता यमाय गच्छति। हा कन्ये! गुञ्जामालाभरणा, पूर्णस्तन्या, पर्णवस्त्रधारिणी, मेघान्ते रजःरहिते, वातचलितनीलजलोपमा। हा राजन्! सोमसमप्रभ, ताः निष्कलङ्काः स्त्रियः त्यक्त्वा, मम कन्यया सह रमसे स्म, सा तु त्वया न सुखं प्राप। संसारनद्यां स्वकल्लोलभङ्गे, क्रीडायां च विडम्बने, किं नु तेन राज्ञा कृतमस्ति, या पुक्कसकन्यया सह संयुता। या मृगीदृष्टिः कन्या, स च सिंहबलः पुमान्, उभौ एकपदेन विनष्टौ, यथा आशा च वित्तं च सुवर्णवत्। अहं मृतपतेः पत्नी, सुतनष्टा, परदेशगमिनी, दरिद्रा, नीचकुलजाता, महापीडिता, स्वपतनस्य साक्षिणी चास्मि। स्त्रियः एव तिरस्कृतदीनानां, क्षुधाक्लेशितानां, कुलभारपीडितानां, अनिवर्तनीयशोकविह्वलानां एकमाश्रयम्, ताः स्वदेहमात्रं शरणम्। यः दैवपिडितः, स्वजनवियोगी, मोहितः, दुःखमूलसंस्थः, तस्य जीवितं मरणमिव; महापीडया मृत्युः जीवनस्य परमं श्रेयः। यः जनविहीनः, परदेशवासी, तस्य अनन्ताः शोकाः संजायन्ते, यथा वर्षाकाले पर्वते शाखातृणसमूहेषु। ताम् वृद्धां स्वजनसहाय्येन सान्त्व्य, राजा तां पप्रच्छ—“किमत्र जातम्? का त्वम्? का कन्या? कः पतिः?” इति। सा अश्रुपूर्णलोचना प्रत्युवाच—“एष पुक्कसग्रामः; अत्र मम पति पुक्कसः, एकैव कन्या चन्द्रवदना जाता।