नास्ति महाभूतानां स्वभावो नापि कारणस्य कश्चन स्वभावः क्वचित् दृश्यते। ऋतूनां गणना नास्ति, न चास्तित्वानास्तित्वयोः कापि प्रवृत्तिः। नास्ति तत्र ‘त्वम्’, ‘अहम्’, ‘स्व’, ‘तत्’, अस्ति वा नास्ति वा इति स्वभावः; न क्वचित् भेदस्य गणना, न चास्तित्वानास्तित्वयोः लेपनम्। सर्वं शान्तम्, निराधारम्, विशुद्धचैतन्यम्, स्वच्छम्, नित्यं, शिवं, निर्भेदम्, निरुपाधिकम्, अनामकम्, अकारणम् च। न तदस्ति, न च नास्ति, न मध्ये, न च अन्ते; न सर्वम्, तथापि सर्वमेव; न मनसा ग्रहीतुं शक्यते, न वाचा, न शून्यम्, न च अशून्यम्; परमं नित्यम् एव तत्। एवं हि सर्वं मया अनुभूतम्, हे महाब्रह्मन्! पुनः पुनः वद—किमेतत् सृष्टिरूपेण दृश्यते? परमशान्तिः, या परा, सा एव ‘इदम्’ इति ‘तत्’ इति स्थितम्; अत्र न कदापि सृष्टिः, न च सृष्टिबुद्धिः अपि कदाचित्। यथा जलं सागरान्तः तिष्ठति, तथैव परे पदे; जलं स्वभावात् चलति इव दृश्यते, परं तु तदचलं। यथा तेजः स्वयमेव प्रकाशते, तथैव तद्वस्तु न प्रकाशते, न च अप्रकाशते; यत् प्रकाशते तत् ‘प्रकाश’ इति कथ्यते, परं तु अप्रकाश एव विज्ञायते। ऊर्ध्वाधः परित्यज्य, यथा जलं सागरमध्ये कम्पते, तथैव पराचेतन्यात् इदं नानारूपेण दृश्यते, तदपि तत् परमेव। किंचित् विक्षेपेण चेतना अन्यत्वेन इव प्रतीयते; एषा एव सृष्टिः इति कथ्यते, सा शान्तेः प्रवृत्त्याः नित्ये विलीयते। सृष्टिः केवलं परमार्थस्य नाम मात्रम्; न सति नासति, यथा आकाशे आकाशस्य अन्तर्भावः। मनसा सृष्टिरुत्पद्यते; अमनसा सा विलीयते। परे परिशान्ते सृष्ट्यभासो बर्हिरिव सुवर्णे कटककल्पः। सृष्टिरस्त्यपि, सा असृष्टिरूपा भवति यदा ममत्वबुद्धिः परित्यक्ता; असत् सतत्वं प्राप्नोति, यदा आत्मबोधः स्वयमेव उदितः। बोधः ‘अहं’ बुद्धेः उदयः, सृष्टिसंमोहस्य च कारणम्; अबोध एव परमशान्तिः, न तु जडता। अनेन सृष्टिरनान्या, न च इयं नाना; एकः ज्ञाता शिवस्वभावः, यथा मृद्भाण्डकृद्भिः हस्तपुस्तकेन वा मृद्भटार्म्यं निर्मितम्। एतत् पूर्णम्, अनादि, अनन्तम्, अनुत्पन्नम्; पूर्णे पूर्णं प्रथमेव प्रतिष्ठितम्, अन्यपूर्णानामपि आगमे। यत् यद् सृष्टिरूपेण दृश्यते, तद्ब्रह्मैव, ब्रह्मणि स्थितम्; यथा आकाशे आकाशः, शान्तौ शान्तिः, शिवे शिवत्वम्। यथा दर्पणस्थे नगरे जनाः नगरमिव पश्यन्ति, तथैव ईश्वरस्य अन्तः संनिध्यदूरत्वे, इदं न इदं च सर्वम् प्रतिष्ठितम्। विश्वं असत् एव उद्भवति, सत् इव अपि दृश्यते, सर्वदा केवलम् आभासमात्रम्; यतः तद् आभासः, तस्मात् असत् एव तत्त्वतः। अयं सृष्ट्यभासः दर्पणनगरीव, मरीचिकाजलच्छायेव, द्विचन्द्रदर्शनमायेव; कुत्र तत्र सत्त्वमस्ति? यथा मुष्टिप्रक्षिप्तेन चूर्णेन गगननगरीरूपा भ्रान्तिरुत्पद्यते, तथैव चैतन्ये संसारस्य सारासारयोः अभिव्यक्तिः। यावत् अज्ञानं शाखावल्लरीसमूहघनं, न मूलतः चिन्तावह्निना दग्धं, तावत् सुखदुःखविविधवनानि जनयति। श्रृणु राघव, कथमिदं सुवर्णतरङ्गकल्पितमिथ्याज्ञानं लीयते, कथं च अहंममत्वबुद्धिः नश्यति। स राजा लवणः, एवं मोहमन्वितम् दृष्ट्वा, द्वितीयदिने तस्मात् महान् वनप्रवेशाय प्रस्थितवान्। मया तत्र काननान्तरे यत् दुःखमदृष्टम्, तद् स्मरामि; कदाचित् मनःदर्पणे प्रतिबिम्बितम्, कदाचित् अनुभूयते। सः मन्त्रिभिः सह निश्चित्य दक्षिणदिशं प्रस्थितवान्, पुनः विजयाय विन्ध्याचलमधिगम्य। सर्वतः जिज्ञासया सः महोदधितटं पूर्वदक्षिणपश्चिमदिक्क्रमणेन सूर्यपथवत् विचरन्। ततः किञ्चित् स्थले सः तद् विकटं वनं पुरतः पश्यन्, यथा परलोकप्रदेशः, भित्तिरिव। सः सर्वत्र विचरन् तानि विविधानि घटनानि अपश्यत्, तानि निरीक्ष्य, ज्ञात्वा, विस्मितः अभवत्। सः तान् शबरान्, पुक्कसजातीन् अपि, पुरतः स्थितान् अपश्यत्; विस्मयमग्नचित्तः भ्रमन्, मोहितः अभवत्। ततः सः तम् महावनसीमान्तम् अगमत्, यत्र धूमरजसा श्यावीकृतं, तस्मिन्नेव ग्रामे यत्र सः कदाचित् पुक्कसजीवनम् अयापयत्। तत्र सः तान् जनान्, ताः स्त्रियः, तानि शिशुगृहाणि, तानि उद्यानानि, नद्यः, तानि प्रदेशांश्च अपश्यत्। सः तं सहस्रनाशम् अपश्यत्, तान् वृक्षान्, तान् पशून्, तानि स्थलेषु घटितानि चिह्नानि। अन्यत्र वृद्धास्त्रियः, अश्रुपूर्णलोचनाः, शोकपीडिताः, मित्रेण मित्राय तत्र अकाले वनान्तरे प्रियवियोगजन्यदुःखान्यनेकानि वर्ण्यन्ते। का अपि वृद्धा, अतीव क्लिष्टा, अश्रुनयनप्रभा, कण्ठरुद्धा, शुष्कस्तन्या, कृशशरीरा, तत्र शोकाग्निना दग्धप्रदेशे विलपन्ती। हाहा पुत्र! मम तनुः, व्रणैः आच्छन्ना, त्रिदिनान्नाभावात् क्षीणा, क्लिष्टा; कथम्, कुत्र, तव प्राणः विक्षतगात्रे, जर्जरदेहे, गतः? स्मरामि ताम् गुञ्जामालाम्, तव पत्न्या सह मधुरहासम्, सस्यान्नं नवनीरदन्तपुटे, तद् तालवल्लीक्रीडनम्। कदम्बजम्बीरलवङ्गगुञ्जकाननान्तरेषु, यत्र मृगाः विचरन्ति, कदा पुनः पश्यामि पुत्रस्य भीमेषु स्थलेषु उत्प्लवनम्? न तानि रम्यचिह्नानि तासां स्त्रीणां अधरेषु दृश्यन्ते, याः ताम्बूलरसेन रमन्ते; तानि पुत्रस्य नीलगण्डे मांसभक्षणेन लिप्तानि। मम कन्यापि, स्वपत्न्या सह, यमुनायां यथा यमुनासंगमः, पुष्पगुच्छवहवायुवत्, यमस्य समीपं गमिष्यति।