यदा सम्यग् विवेकः न भवति, तदा असत् वस्तु सत् इव दृश्यते—यथा शुक्तौ रजतत्वं, मरुभूमौ मरीचिकायां जलम् इव। यदा असत् वस्तु निरीक्ष्यते, तदा तस्य अभावः स्पष्टः भवति; अपि च, अनिरीक्षिते सति, सः पुनः स्फुरति, यथा मरीचिकायां जलम्। असत् वस्तु अपि कारणरूपेण स्थित्वा स्थिरम् इव दृश्यते, किन्तु पिशाचमोहवत् अज्ञस्य नाशाय एव प्रवर्तते। सुवर्णे सुवर्णभावात् अन्यत् किमपि नास्ति, यथा तैले वा अन्यस्मिन्सु सिक्ते सिक्तभाव एव दृश्यते, अथवा वालुकायां फेनलहर्यः इव। अत्र न सत्यम् अस्ति, न च असत्यम्; यत् यत् दृश्यते, तत् तेन तेन प्रकारेण व्यवहरति, बालकस्य अक्षक्रिडायाम् इव विकाराः दृश्यन्ते। यत् यद् हृदि दृढम् उपगृह्यते, तद् एव सत्यम् अथवा असत्यम्, तस्य फलदायित्वं यथा विषस्य वा अमृतस्य। एषा परा अज्ञानम् एव मायैव, सा संसाररूपा, निराधारे असत्ये अहंभावचिन्तनात् उत्पन्ना। सुवर्णस्य किट्टगुणाः न भवन्ति, आत्मनः अपि अहंतादयः धर्माः न सन्ति; अहंभावाभावे परं शुद्धं शान्तं समं च स्वरूपम् उपतिष्ठति। नात्र नित्यभावोऽस्ति, न च कर्तृत्वभावः; नाण्डभावः नास्ति, न च देवतादीनां धर्मः। न परलोकधर्मः, न सृष्टिधर्मः, न मेरुधर्मः, न व्योमधर्मः, न मनोधर्मः, न च देहधर्मः। न महाभूतधर्मः, न कारणधर्मः, न ऋतुकालगणना, न सत्त्वासत्त्वभावः। न त्वं, न अहम्, न आत्मा, न तत्, न सत्त्वं, नासत्त्वं; न कत्रचित् भेदगणना, न च सत्त्वासत्त्वरञ्जनम्। सर्वं शान्तम्, निराधारम्, शुद्धचैतन्यम्, स्वच्छम्, नित्यम्, शिवम्, निर्भेदम्, निराकारम्, अनामिकम्, अकारणम्। न सत्त्वम्, नासत्त्वम्, न मध्यं, न अन्तः; न सर्वम्, सर्वं च; न मनसा, न वाचा ग्राह्यम्; न शून्यम्, नाशून्यम्, परमं नित्यम्। हे महाब्रह्मन्, अहम् एतत् सर्वं ज्ञातवान्, पुनः अपि ब्रूहि—किम् इयं सृष्टिर् इति दृश्यते? परमहः शान्तिः, परं स्थितम्, इदं तद् इति तिष्ठति; अत्र न कदापि सृष्टिः, न च सृष्टिसंकल्पः अपि। यथा वारि सागरस्थं तिष्ठति, तथैव परे स्थिते; जलस्य द्रवभावात् गमनम् इव दृश्यते, परं तु अचलम् एव। यथा प्रकाशः स्वयम् एव प्रकाशते, तथैव तत् न प्रकाशते, न च अप्रकाशते; यत् प्रकाशते, तत् प्रकाश इति उच्यते, परं तु अप्रकाश इति। ऊर्ध्वाधः त्यक्त्वा, यथा वारि सागरे सञ्चलति, तथैव पराचेतन्याद् इदं नानारूपेण दृश्यते, तद् एव परम्। स्वल्पविक्षेपेण चेतना अन्यत्वम् इव प्रकाशते; एषा एव सृष्टिः, शमात् अनन्ते लीयते। सृष्टिः नाम केवलं परमार्थस्य उपाधिः; सा न अभ्यन्तरे न बहिरस्ति, यथा आकाशे आकाशः एव। मनसा सृष्टिः जायते, अमनसा सृष्टिः नश्यति; परे अतिशान्ते सृष्टिमायाः कङ्कणकल्पना सुवर्णे इव। सृष्टिरस्ति, सति अपि असृष्टिः भवति, यदा ममत्वम् उपशम्यति; असत्यम् अपि सत्यम् भवति, यदा आत्मबोधः स्वयम् उदेति। बोधः एव अहंभावस्य, सृष्टिविभ्रमस्य च उदयः; अबोधः तु परं शमम्—not जडता—इति विद्धि। अनेन सृष्टिः न नाना, न च एषा नाना; ज्ञाता एक एव, शिवस्वरूपः, यथा कुम्भकारस्य हस्ते मृद्बलस्य सेनारचनां पुस्तके वा। एषः पूर्णः, अनादिः, अनन्तः, अजन्यः; पूर्णे एव पूर्णम् आदौ स्थितम्, अन्यपूर्णानाम् आप्लावे अपि। यत् यत् सृष्टिरूपेण दृश्यते, तत् एव ब्रह्म, ब्रह्मणि स्थितम्; यथा आकाशे आकाशः, शमे शमः, शिवे शिवः। यथा दर्पणे नगरी प्रतिबिम्बिते दृश्यते, तथा भगवति सन्निकर्षदूरत्वं, इदं न इदं, सर्वम् एव प्रतिष्ठितम्। विश्वम् असत्यात् उदेति, सत्यम् इव अपि दृश्यते, सदा केवलं प्रतिबिम्बरूपम्; तस्मात् तद् वस्तुतः असत्यम् एव। अस्यां सृष्टौ, या दर्पणनगरीव, मरीचिकाजलच्छायावत्, द्विचन्द्रदर्शनमोहवत्, कः सत्यम् अस्ति? यथा मायापिष्टस्य विक्षेपेण गगननगरी दृश्यते, तथा चैतन्ये संसारस्य सारासारौ दृश्येते। यावत् अज्ञानम्, शाखाप्रशाखायुतम्, मूलतः विचाराग्निना न दग्धम्, तावत् सुखदुःखवनानि उत्पादयति। शृणु राघव, कथम् एषा सुवर्णलहरिवत् असत्या अज्ञानस्य लयः, अहंममभावस्य च नाशः सम्पद्यते। स एव राजा लवनः, एवं मोहं दृष्ट्वा, द्वितीयदिने तस्मिन् महावने प्रविष्टुम् उद्यतः। मया तत्र कानने या पीडा दृष्टा, सा स्मर्यते; सा कदाचित् मनःदर्पणे प्रतिबिम्बति, कदाचित् अनुभवते। एवमवधार्य मन्त्रिभिः सह, सः दक्षिणदिशं गतः, पुनः विजयाय विन्ध्यपर्वतम् अगच्छत्। सः सर्वां महीम्, महोदधितटं, पूर्वदक्षिणपश्चिमदिशं, आदित्यस्य गतिवत्, कौतूहलात् विचरन्। ततः किञ्चित् स्थले, सः तद् अरण्यम्, यमलोकद्वारवत्, पुरतः प्राग् इव, दृष्टवान्। सः सर्वत्र विचरन्, तानि तानि विविधानि ददर्श, निरीक्षितवान्, ज्ञात्वा च विस्मितः अभवत्। सः अपि तान् व्याघ्रान्, पुक्कसचण्डालान्, पुरतः स्थितान्, अपश्यत्; विस्मयविह्वलचित्तः, मोहग्रस्तः, तत्र विचरन्।