ये महात्मानः, येषां स्थितिषु एव विजयं प्राप्नुवन्ति, ते एव पूजनीयाः; ते इन्द्रियशत्रुम् अतिक्रम्य, सर्वेन्द्रियविजयिनः सन्ति। तेषां चक्रवर्तित्वं वा सार्वभौमत्वं वा तुच्छमेव दृश्यते, शीघ्रं च ताम् परमां स्थितिम् आप्नुवन्ति। यथा सुवर्णाभरणं स्वस्वर्णस्वभावं विस्मृत्य, अहं सुवर्णं इति न उच्चारयति, तद्वत् अहंकारस्य अपि एवं स्वरूपम् अस्ति। कथं सुवर्णस्य अभरणभावबुद्धिः जायते, महर्षे? साक्षात् ब्रूहि, भगवन्, कथं एषः अहंकारः उत्पद्यते इति। यत् वस्तुतः अस्ति, तस्यैव आगमनं गमनं वा सम्भवेत्; यद् असत्, तस्य कदापि सतत्त्वं नास्ति। अहंकारः च अभरणभावः च कदापि न सत्यम्। यदि कश्चित् ब्रूयात्, “हे सुवर्ण, अभरणं भव,” इति, तर्हि तद् अभरणरूपेण एव भवति—अत्र संदेहः नास्ति। यदि एवम् अस्ति, भगवन्, तर्हि अभरणत्वस्य स्वरूपम् किम्? एषः एव विषयः यथावत् विवेच्यते चेत्, अहम् एव ब्रह्मस्वरूपं ज्ञास्यामि। हे राघव, यदि अरूपेऽसति रूपकल्पना क्रियते, तर्हि निर्बीजपुत्रस्य गुणकर्माणि अपि वदतु। यथा तरङ्गस्य भावना भ्रान्तिरेव, तथैव असतः रूपदर्शनम्; एषा एव माया—यत् दृश्यते, तद् वस्तुतः न दृश्यते। मृगतृष्णाजले, द्विचन्द्रदर्शने, अहंकारप्रभायां च, यत् रूपं दृश्यते, तद् परीक्षायाम् अग्रहणीयमेव। यः शुक्तौ रजताभासं पश्यति, सः कदापि तत्र रजतस्य किञ्चिदपि न लभते। यथार्थविवेकाभावात् असत् सतिवत् दृश्यते, यथा शुक्तौ रजताभासः, मृगतृष्णायां जलाभासः च। यद् असत्, तस्य अभावः निरीक्षणे प्रकाशते; अनिरीक्षिते स्फुरति इव, यथा मृगतृष्णायां जलम्। असत् अपि कारणरूपेण स्थित्वा, स्थिरमिव दृश्यते; परन्तु पिशाचदर्शनवत्, अज्ञानिनां विनाशाय एव भवति। सुवर्णे सुवर्णत्वम् एव, अन्यत् किञ्चित् नास्ति; यथा तैले तरङ्गबुद्धिः, वलुकायां बुद्बुदभावः च। अत्र न सत्यम्, न चानृतम्; यद् दृश्यते, तद् तस्यैव प्रकारेण व्यवहरति, यथा बालकस्य अक्षक्रीडायाम् विकाराः दृश्यन्ते। यद् यथावत् हृदि दृढीकृतम्, तद् तस्य फलम् उत्पादयति, विषवत् वा अमृतवत्। एषा परा अविद्या एव माया; सा एव संसारः, या निराधारेऽसति अहंभावविचारात् उत्पद्यते। सुवर्णस्य कीटगुणा न सन्ति, आत्मनः अपि अहंकारादिगुणा न; अहंभावाभावात्, परं शुद्धं शान्तं समं स्वरूपं तिष्ठति। न च नित्यस्वभावः, न च कर्तृत्वस्वभावः; नाण्डस्वभावः, न देवस्वभावः, नान्यः कश्चन। न परलोकस्वभावः, न सृष्टिस्वभावः, न मेरुस्वभावः, न व्योमस्वभावः, न मनः, न देहः। न महाभूतस्वभावः, न कारणस्वभावः, न ऋतुकल्पना, न सतत्त्वं, नासत्त्वं। न त्वं, न अहम, न आत्मा, न तत्, न सत्, न असत्; न क्वचित् भेदकल्पना, न सतासत्ताभङ्गः। सर्वं शान्तम्, निराधारम्, शुद्धचैतन्यम्, विशदं, नित्यम्, शिवम्, निर्लेपम्, निराभासम्, अनामकम्, अकारणम्। न सत्, नासत्, न मध्ये, न अन्ते; न सर्वम्, सर्वमेव; न मनसा, न वाचा ग्राह्यम्; न शून्यम्, नाशून्यम्, परमं नित्यम्। एवं सर्वं मया ज्ञातम्, हे ब्रह्मन्; पुनः वद—किं सृष्टिरिति दृश्यते? परमा शान्तिः, परमतत्त्वम्, “एषः” “सः” इति स्थितम्; अत्र कदापि न सृष्टिः, न सृष्टिकल्पनापि। यथा सलिलं सागरान्तर्गतं तिष्ठति, तथैव परे पदे; जलस्य चलत्वेन गतिरीव दृश्यते, परं तु अचलम् एव। यथा प्रकाशः स्वयमेव प्रकाशते, तथैव तत् पदं न प्रकाशते, न च अप्रकाशते; यत् प्रकाशते, तद् प्रकाश इति उच्यते, परम् तु अप्रकाश इति निगद्यते। ऊर्ध्वाधः परित्यज्य, यथा सलिलं सागरे स्पन्दते, तथैव पराचेतन्याद् इदं नानात्वेन दृश्यते, परं तु तदेव। स्वल्पेन स्पन्देन चेतन्यं अन्यत्ववत् प्रतीयते; एषा एव सृष्टिरिति ख्याति, शान्तेः एव शाश्वते लीयते। सृष्टिः नाम केवलं परमार्थस्यैव संज्ञा—एषा निश्चितिः; सा नास्ति, नास्ति च अन्तः, यथा आकाशे आकाशम्। मनसा सृष्टिः जायते, अमनसा सृष्टिः लीयते; परे परमशान्ते, सृष्टिमायैव सुवर्णे कङ्कणकल्पना इव। सृष्टौ सति, स्वामित्वत्यागेन सा असृष्टिर् इव भवति; असत् सतत्त्वं प्राप्नोति, स्वयमेव आत्मबोधात्। बोधः एव अहंभावोत्पत्तिः, सृष्टिसंमोहः च; अबोध एव परमा शान्तिः—न तु जडता। एतेन, सृष्टिः न नानात्वम्, न च नानात्वम्; ज्ञाता एक एव, शिवस्वरूपः—यथा कुम्भकारैः पुस्तके वा हस्तेन वा मृन्मयं सैन्यम्। एषः पूर्णः, अनादिः, अनन्तः, अनुत्पन्नः; पूर्णे पूर्णम् आरभ्य, अन्यपूर्णानाम् आप्लवे अपि पूर्णमेव तिष्ठति। यत् यत् सृष्टिरूपेण दृश्यते, तत् ब्रह्मैव, ब्रह्मणि स्थितम्; यथा आकाशे आकाशम्, शान्तौ शान्तिः, शिवे शिवः। यथा दर्पणे नगरी प्रतिबिम्बिताः दृश्यन्ते, तथा ईश्वरे समीपता, दूरता, इदं, अनिदम्, सर्वम् एव प्रतिष्ठितम्। इदं विश्वम् असतः उद्भूतम्, सतिवत् अपि दृश्यते, सदा केवलं आभासः एव; तस्मात्, असत्यत्वात्, तद् वस्तुतः असत्यम् एव। अस्यां सृष्टौ, या दर्पणनगरीवत्, मृगतृष्णाजलच्छायावत्, द्विचन्द्रदर्शनमायावत्, कुत्र अपि सतत्त्वम् अस्ति? एवं, हे महात्मन्, यत् यत् दृश्यते, तद् आभासमात्रम्; यः तत्त्वतः विजानाति, सः एव मुक्तः, शान्तः, ब्रह्मस्वरूपः।