ये आत्मनि रमन्ति, ते संसारविषये न तुष्टिम् अनुभवन्ति। यथा गाढनिद्रायाम् स्थितः रूपादिसम्पदः न आनन्दम् अनुभवति, तथा आत्मरमणः लोकविषयेषु न तुष्टिम् पश्यन्ति। सप्तधा अवस्था केवलं विवेकिनां गम्या अस्ति, न तु पशूनां स्थावराणां वा येषां मनः म्लेच्छवत् अस्ति। यद्यपि केचन पशु वा म्लेच्छा ज्ञानावस्थां प्राप्नुवन्ति, देहिनः वा अदेहिनः, ते मोक्षं प्राप्नुवन्ति—नात्र संशयः। ज्ञानं बन्धनच्छेदः; तस्य सन्निधौ, मोक्षः केवलं भ्रमरूपजलमरीचिकायाः क्षयः अस्ति। ये घनमोहात् विमुक्ताः सन्ति, तु शुद्धावस्थां न प्राप्ताः, ते तासु अवस्थासु स्थिताः स्वात्मनिष्ठां साधयन्ति। केचित् सर्वासु अवस्थासु वसन्ति, केचित् केवलं अन्त्यावस्थायाम्; केचित् त्रयावस्थासु, केचित् पञ्चम्यां। केचित् षडवस्थासु, केचित् एकार्धावस्थायाम्; केचित् चतुर्वस्थासु, केचित् द्वयावस्थायाम्। केचित् अवस्थाविभागभागिनः, केचित् त्र्यर्धावस्थायाम्; केचित् चतुर्धावस्थायाम्, अन्ये षडर्धावस्थायाम्। विवेकिनः इह लोके गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यासी इति विविधावस्थासु स्थित्वा विचरन्ति। ते ज्ञानी, नरपतिसदृशाः, तासु अवस्थासु विजयी भवन्ति; तेषां युद्धहस्तिहस्तसेना तृणवत् तुच्छा। ये महात्मनः तासु अवस्थासु एव विजयं कुर्वन्ति, ते पूज्याः; ते इन्द्रियशत्रुं जितवन्तः। सम्राट् वा चक्रवर्तित्वम् अपि तेषां दृष्ट्या तुच्छं, शीघ्रं तु तां परमावस्थां प्राप्नुवन्ति। यथा सुवर्णमणिः स्वसुवर्णत्वं विस्मृत्य 'अहं सुवर्णः' इति न गर्जति, तद्वत् अहंभावः। हे महर्षे, सुवर्णात् कथमङ्गनाभावबुद्धिः जायते? यथार्थं वद, गुरो, अहंभावः कथं संभवति। यथार्थस्य गमनागमनं संभवति; असत्यस्य कदापि न अस्ति। अहंभावः च मणित्वं च कदापि यथार्थं न। यदि 'हे सुवर्ण, मणिभव' इति उक्ते, मणिरूपं क्रियते, तर्हि मणित्वं निःसंदेहं अस्ति। यदि एवं, गुरो, तर्हि मणित्वस्य स्वरूपं किम्? एतद्विवेचनात् ब्रह्मणः यथार्थरूपं ज्ञास्यामि। हे राघव, यदि निराकारे असत्ये रूपं कल्प्यते, तर्हि निर्गुणस्य पुत्रस्य गुणकर्माणि कथय। तरङ्गबुद्धिः भ्रान्तिरूपा; यथा असत्यं रूपवत् दृश्यते, एवं भ्रान्तिस्वरूपं—दृश्यते किंतु न यथार्थं। मरीचिकाजले, द्विचन्द्रे, अहंकारदीप्तौ च, रूपं तावद् दृश्यते, यत् निरीक्ष्य ग्रहीतुं न शक्यते। शङ्खे रजताभासं पश्यन् कश्चित् कदापि रजतस्य अणुमात्रं न प्राप्नोति। विवेचनस्य अभावे, असत्यं सत्यमिव दृश्यते—यथा शङ्खे रजतं, मरीचिकायां जलम्। अदृष्टे, असत्यस्य अभावः स्पष्टः; अदृष्टे, मरीचिकाजलवत् प्रकाशते। असत्यं कारणरूपे स्थिरमिव दृश्यते; किन्तु, पिशाचभ्रमवत्, अज्ञानिनां विनाशाय एव। सुवर्णे सुवर्णगुणं विना अन्यद् न अस्ति; यथा तैलादिषु, बालुकायां तरङ्गबुब्बुबलक्षणं एव। अत्र न सत्यं नासत्यं; यद् दृश्यते, तत् तस्य रूपेण आचरति—यथा बालकस्य पाशकक्रीडायां परिवर्तनम्। सत्यम् वा असत्यम् वा, यद् हृदि दृढं, तत् तस्य फलम् उत्पादयति—यथा विषं वा अमृतम्। एषा परा अज्ञानं मायैव; सा संसारः, निराधारासत्ये 'अहं' इति चिन्तनात् उत्पन्ना। सुवर्णे कृमिगुणाः न सन्ति, आत्मनि 'अहं' गुणाः न सन्ति; 'अहं' अभावे, परं शुद्धं शान्तं समं तत्त्वं तिष्ठति। नित्यस्वभावः न अस्ति, न कर्तृस्वभावः; न ब्रह्माण्डस्वभावः, न देवस्वभावः। न अन्यलोकस्वभावः, न सृष्टिस्वभावः; न मेरुस्वभावः, न आकाशस्वभावः, न मनः, न शरीरस्वभावः। न महाभूतस्वभावः, न कारणस्वभावः; न ऋतुकालनिर्णयः, न सत् नासद्वस्वभावः। न 'त्वम्', 'अहं', 'स्व', 'तत्', 'सत्', 'असत्' स्वभावः; न भेदगणना, न सत्तासत्तावर्णनम्। सर्वं शान्तम्, निराधारम्, शुद्धचैतन्यम्, निर्मलम्, नित्यं, शुभम्, निर्गतम्, निराकृतम्, नामरहितम्, कारणरहितम्। न सत्, न असत्, न मध्यं, न अन्तः; न सर्वम्, तु सर्वम्; न मनसा न वाचा ग्राह्यम्, न शून्यं न अशून्यम्, परमं नित्यम्। हे महाब्रह्मन्, अहं सर्वं इदानीं बुभुत्सितः; पुनः वद—कथं सृष्टिरूपं दृश्यते? परमशान्तिः, उत्तमा, 'इदं' 'तत्' इति तिष्ठति; अत्र कदापि न सृष्टिः, न सृष्टिबुद्धिः। यथा जलं समुद्रे तिष्ठति, तथा परमावस्थायाम्; जलं तरलत्वेन चलति, परं तु स्थिरम्। यथा प्रकाशः स्वयम् प्रकाशते, तत्र न प्रकाशते न अप्रकाशते; प्रकाशमानम् 'प्रकाश' इति, परमं 'अप्रकाश' इति। ऊर्ध्वाधः विहाय, यथा जलं समुद्रे चलति, तथा परचैतन्यात् इदं नानारूपं प्रकटते, तु परमं एव। अल्पचेष्टया, चैतन्यम् अन्यरूपमिव दृश्यते; एषा एव सृष्टिः, शान्तेः नित्ये विलीयते।