कालः, दुःखेश्वरः, यदा शिरः पक्कलाभूकुम्भवत् जरारजसा पाण्डुत्वं प्राप्तं पश्यति, तदा तदपि सः निगिरति। जरा, या नदीतनयया मृत्युना सह सहचरी, शीघ्रतरं शरीरवृक्षस्य मूलानि छिनत्ति, येन प्राणवायवः कम्पन्ते। जरा, मार्जनीव, यौवनं भक्षयित्वा दुःखानलमुत्पाद्य, तृप्तिं परमां लभते, शरीरमांसलोलुपा। अस्मिन्संसारे जरातुल्यं किञ्चिदपशकुनं नास्ति, या शरीरकाननस्य काकोलिका, विलापरवेन गर्जन्ती। कासश्वासनिःश्वासैः सह दुःखधूमतमसावृतः जराज्वालैः सः दग्धो भवति। जरया मनुष्याणां तनुः, या पूर्वं शुक्ला नवपल्लववत् ताज्ञा आसीत्, सा विकला भवति हे प्रिय, स्रस्तपुष्पलता इव। जरायाः कर्पूरतरोषितं शरीरं क्षणेनैव मृत्युगजेन ह्रियते, हे मुने। मृत्युः, हे मुनिवर, राजा; तस्य पुरतः जरायाः शुक्लचामरं नृत्यति, रोगध्वजश्चाग्रतः प्रचरति। ये रणाङ्गणे रिपुभिर्न जयिताः, येषां दुर्गगिरयो विनष्टाः, ते अपि जराराक्षस्याः वेगेन जिगीषिताः दृश्यन्ते, हे मुने। शरीरगृहे जराशैत्यरजसा शुक्लीकृते, तत्र नेत्रयोः पटलमपि चलितुं न शक्नोति। अस्मिन्संसारसुगन्धिकक्षे, शरीरदण्डमौलौ, जराचामरतेजो विराजते। यदा शरीरपुर्यां जराचन्द्रोदयः प्रकटते, तदा मृत्युपद्मं क्षणेन विकसति, हे मुने। शरीरमन्दिरे जरालिप्तकान्तारे, तत्रैव असहायता, दुःखं, आपदः च रमणीयसख्यः स्थिताः। यत्र जरा अग्रे गच्छन्ती प्रजासु विजयं लभते, तत्र मे क्लिष्टचित्तस्य का शान्तिः, हे मुने? किमर्थं दुःखदुरुपपन्नं जीवनं जरायाः प्राप्त्यपि गृहीत्वा लभ्यते? जरा हि पुरुषेषु अजिता, सा सर्वेषां कामान् विहाय क्षिपति, हे पितः। एवं संसारमोहः, येन बुद्धिहीनैः कल्पितविभागैः चञ्चलः कृतः, चिन्तारचनानन्त्यात् उद्भवति। इह कथं पण्डितस्य सङ्गः जायते, जाले पञ्जरवत्? दर्पणप्रतिबिम्बफलमिव केवलं बालकाः भोक्तुमिच्छन्ति। अत्रापि दुर्बलसुखकल्पनैव दृश्यते; कालः तु मूषिकवत् तस्य सर्वस्य सूत्राणि छिनत्ति। नास्ति किञ्चिदत्र यत् कालः सर्वभक्षकः न भुङ्क्ते; सः यत्किञ्चिदिह जातं समुद्रे वह्निरिव पीत्वा निगिरति। कालः, भीषणः परमेश्वरः, स्वशक्त्या सर्वं दृश्यं ग्रसितुं स्थितः। हे प्रभो, महान्तोऽपि तेन निमेषमपि न रक्ष्यन्ते; कालः अनन्तं विश्वं भक्षयित्वा तस्यैवात्मा जातः। तस्य रूपाणि युगवर्षकल्पाख्यानि दृश्यन्ते; तु तद्वस्तुतत्त्वं सर्वत्र व्याप्याव्यक्तमेव। ये रम्याः, ये शुभारम्भिणः, ये सुमेरुपर्वतगुरवः अपि, सर्वे कालग्रसेता, नागबालकेन सर्पा इव। निर्दयः, कठोरः, क्रूरः, निरन्तरः, दीनः, नीचः—नास्ति यदद्यापि कालः न भुङ्क्ते। कालः, केवलं भक्षणे प्रवृत्तः, पर्वतानपि भुङ्क्ते; अनन्तसुखस्रोतांसि भुक्त्वापि सः तृप्तिं न गच्छति। सः हरति, नाशयति, सृजति, भुङ्क्ते, हन्ति च; कालः संसारनाट्ये नानारूपेण नटवत् चरति। सः विभक्तः सन्तानबीजानि निरन्तरं भङ्क्ति; लोके सः असत्यचञ्चुपक्षः, शुकः दाडिमानि विदारयन्निव। शुभाशुभविधिनाः शृङ्गैः जनानां नवपल्लवान् चुत्वा, स जीवजनसमूहेषु गजेन्द्रवत् विराजते। ब्रह्मवने महद्वृक्षः, यः विश्वफलः, तं परमसर्पेणावृतं स्थितम्। रात्रिमधुपैः पूरितः, दिवाकरमालाबद्धः, ऋतुकलापलताभिः च, सः न कदापि क्लान्तो भवति। न सः ताडितः भज्यते, न दग्धः दह्यते; दृश्यते तु न पूर्णतया, हे मुने, सः मायावी मणिरिव। एकनिमेषेणैव सः किञ्चिदुत्थापयति, किञ्चिद्विनाशयति, कल्पराज्यवत् विस्तारयति। कठोरक्रीडया, कठिनसुखास्वादनया, सः जनान् सूपकर्तेव चमसैः विलोलयति। तृणरजःशक्रसुमेरुपर्णसमुद्रादीन्यपि, स्वविस्तारात् सर्वं ग्रसितुम् उद्यतः। अत्रैव क्रूरता पर्याप्ता, लोभः प्रतिष्ठितः, सर्वदुःखमुपस्थितम्, सर्वचञ्चलता दृश्यते। सूर्यचन्द्रमसौ व्योम्नि क्रीडयन्, सः स्वक्रीडाङ्गणे शिशुवत् क्रीडति, स्वक्रीडनकानि विक्षिपन्। कल्पान्ते कालः, सर्वकल्पनानां कर्ता इति कल्पितः, सर्वभूतास्थिसमूहमालावेष्टितरूपः स्फुरति। कल्पान्ते तस्य ताण्डवक्रीडायां, सुमेरुः व्योम्नि कम्पते, तस्य विक्षिप्ताङ्गैः वातचालितभूर्जपत्रमिव। सः रुद्रः भवति, महेन्द्रः भवति, पितामहः भवति; शुक्रः भवति, वैश्रवणः च, पुनः किञ्चिन्न भवति। तस्मिन् अनन्तनिर्माणानि, दीप्तानि नष्टानि च, निरन्तरं समुत्थाय पृथक्कानि, परस्परं चैक्येन, सागरतरङ्गवत्, स्थितानि। एवं कालस्य जरायाश्च प्रभावः, हे मुनिवर, संसारवृत्तान्ते स्पष्टतया प्रकाशते।