धर्मात्मा रामः शुद्धमङ्गलानि राजर्षीणां ब्राह्मर्षीणां देवानां ब्राह्मणानां चाश्रमपदानि स भ्रातृभिः सह पुनः पुनः सर्वेषां दिशां सीम्नि सीम्नि गच्छन् जगाम। स सर्वां पृथिवीं सुरकिन्नरमानुषैः पूजितां दृष्ट्वा, रघुकुलानन्दनः स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः, यथा प्रजापतिः सर्वदिशाविचरणात् शिवलोकं प्रतिपद्यते। तदा नगरवासिभिः लाजपुष्पहस्तैरभिषिक्तः, श्रीमान् जयन्तः स्वगृहं प्रविवेश, स्वर्गमिव। तत्र प्रथमं प्राप्तः राघवः पितरं वसिष्ठं मातरं बान्धवान् ब्राह्मणान् वृद्धान् आचार्यांश्च प्रणम्य, पुनः पुनः सखिभिः मातृभिः पित्रा ब्राह्मणगणैश्च परिष्वक्तः, तेषां स्नेहपूर्णाभिवादनैः न तत्र क्लान्तिं प्रपेदे। तत्र दशरथसुतौ उभौ, दृढप्रेमवाक्यैः परस्परं मधुरस्वरेण दिशः प्रमोदयन्तौ, मृदुमुरजस्वनवत् लोकानन्दं वितन्वन्तौ। तत्र रामप्रतिनिवृत्त्युत्सवः बहुदिनानि प्रवृत्तः, महाजनानन्दपूरितः, क्रीडारवसमाकुलः। ततो राघवः स्वगृहे सुखेन वसन्, पृथक्पृथग्जनपदाचारान् कथयन्, स्वीयान् अनुभवांश्च निवेदयन्। रामः प्रातःकाले उत्तिष्ठन्, नियोजितां सन्ध्यां कृत्वा, सभायां स्थितं पितरं देवेन्द्रसमानं पश्यन्, दिनचतुर्थांशं वसिष्ठादिभिः सह विविधकथाभिः रममाणः, विदुषां पूजितः तत्र स्थितः। पितुः अनुमत्याः महतीं सैन्यपरिवृतः, वराहमहिषसमाकुलं वनं गन्तुम् इच्छन्, तत्र यथाक्रमेण स्नानादिकं कृत्वा, सखिभिः बान्धवैः सह भोजनं कृत्वा, तैः सह रात्रिं यापयन्, एवं भ्रातृभिः सह प्रतिदिनचर्याम् अन्वितः, तीर्थयात्रायाः अनन्तरं पितुः गृहे स्थितः। स दोषरहितः राघवः, स्वकृत्यैः, विद्यासुधया च, साधूनां मनांसि चन्द्रकिरणैरिव तर्पयन्, तत्र दिनानि यापयन्। अथ रघुनन्दनः षोडशवर्षे प्राप्ते, तदा रामः शत्रुघ्नश्च लक्ष्मणः च तं अनुवर्तन्तः। भरतः तु मातामहगृहे सुखेन वसन्, राजा च सम्यग् इमां पृथिवीं पालयन्। सुविद्यः दशरथः पुत्राणां जनानां च हिताय, मन्त्रिभिः सह प्रतिदिनं सर्वार्थेषु मन्त्रयन्। तीर्थयात्रायाः समाप्ते, रामः स्वगृहे स्थितः, दिनैः दिनैः शरत्कलुषह्रद इव क्षीणरूपः बभूव। शनैः शनैः तस्य विशाललोचनस्य मुखं शुक्लोत्पलपत्रसदृशं शिथिलवर्णं जातम्। हस्तं कपोलस्थं कृत्वा, पद्मासनस्थः, चिन्तायुक्तः, मौनस्थितः, अकर्मा बभूव। कायेन कृशः, चिन्तार्तः, क्लान्तः, दुःखितः, सः कस्यापि न किंचित् अब्रवीत्, चित्रपटे चित्रित इव। सेवकैः पुनः पुनः स्नेहेन प्रेरितः अपि, नित्यकर्माणि कृच्छ्रेण निर्वर्तयन्, म्लानपद्ममुखः बभूव। तं ऋषिसत्तमं गुणनिधिं रामं एवं स्थितं दृष्ट्वा, भ्रातरौ अपि तद्वद्व्यग्रौ बभूवतुः। एवं पुत्रेषु कृशेषु दुःखितेषु, राजा च तस्य पत्न्यः च चिन्ताग्रस्ताः अभवन्। राजा पुनः पुनः सौम्यया वाचा रामं पप्रच्छ—"किं ते महदिदं चिन्ताजनकं वत्स?"—इति, परं रामः न किञ्चिद् अवदत्। सः "न मे काचिद् दुःखता, पितः" इति उक्त्वा, पद्मपत्रलोचनः पितुः अङ्के मौनस्थितः आसीत्। तदा दशरथः, रामस्य दुःखकारणं विचिन्त्य, वसिष्ठं वाक्यविशारदं सर्वधर्मवित् पप्रच्छ। मुनिः वसिष्ठः अब्रवीत्—"राजन्, हेतुः अत्र विद्यते, मा शुचः।" इति श्रुत्वा राजा गम्भीरं चिन्तां चकार। राजन्, बुद्धिमन्तः लघुहेतोः न कुप्यन्ति, न शोचन्ति, न प्रहृष्यन्ति; लोके हि सृष्टिबलप्रवृत्त्यनुग्रहात् एव महद्विकारः प्राणिषु जायते। एवं वसिष्ठेण उक्ते, राजा संशयशोकयुतः तिष्ठन्, किञ्चित् कालं मौनं स्थित्वा प्रतीक्षते स्म। तदा राजमहिष्यः सर्वाः व्याकुलाः, सर्वे जनाः रामस्य प्रवृत्तिं सर्वत्र निरीक्षन्तः। तस्मिन्नेव काले, विश्रुतमुनिः विश्वामित्रः अयोध्यापतेः दर्शनाय आगतः। तदा तस्य यज्ञः राक्षसैः मायाबलमत्तैः विघ्नितः, धर्मनिष्ठः सः मुनिः तद्रक्षणाय राजानं द्रष्टुम् इच्छन्, स्वतन्त्रतया तं कर्म सम्पादयितुं न अशकत्। तदा तपोनिधिः महातेजाः विश्वामित्रः तेषां तपस्विनां नाशाय अयोध्यां प्रति जगाम। सः राजदर्शनकामः द्वारपालान् उवाच—"शीघ्रं गाधिसुतः कौशिकः आगतः इति निवेदयत।" तस्य वचः श्रुत्वा, द्वारपालाः त्वरितमनसः राजगृहं गत्वा, मुख्यप्रहरिणं उक्तवन्तः—"विश्वामित्रमुनिः आगतः" इति। ततः सः प्रहरिणः सभायां स्थितस्य राज्ञः समीपं गत्वा, त्वरया तं निवेदयामास।