यत्र विवेकेन शुद्धेच्छया च विषयेषु वैराग्यभावः दृश्यते, तत्र तृष्णायाः अभावे मनसः क्षयः इति कथ्यते। एतेषां त्रयाणां अवस्थानां साधनात्, मनसि विषयवैराग्यबलात्, यदा शुद्धस्वरूपे स्थितिः स्यात्, तदा 'शुद्धस्थितिः' इति नाम भवति। चतुर्दशविधसाधनप्रयोगेण, अनासक्तिफलप्राप्त्या, शुद्धस्वरूपस्य अद्भुतनिश्चलता 'अनासक्तिस्थितिः' इति अभिधीयते। पञ्चावस्थासाधनात्, स्वात्मनि दृढानन्देन, अन्तर्बाह्यवस्तूनां अकल्पनया, एषा प्राप्तिः भवति। दीर्घकालसाधनात्, अन्येन प्रेरितः, वस्तुनां अर्थबोधेन, षष्ठी अवस्था 'वस्तुनकल्पना' इति भवति। षड्विधावस्थायाः दीर्घसाधनात्, विभागस्य अज्ञानात्, आत्मनः स्वरूपे स्थितिः 'चतुर्था' इति कथ्यते। एषा चतुर्था अवस्था जीवन्मुक्तानां मध्ये; ततः परं 'चतुर्थातीतः' इति, देहान्ते मुक्तानां सम्बन्धः। ये पुण्यात्मानः सप्तमावस्थां प्राप्तवन्तः, आत्मानन्दिनः, महात्मनः, ते परमावस्थां प्राप्ताः। जीवन्मुक्ताः सुखदुःखरसस्य न निमज्जन्ति; स्वाभाविकेन वा उत्तमकर्मणा वा, किञ्चित् कुर्वन्ति, वा न कुर्वन्ति। विद्वांसः, समीपस्थैः उपदिष्टाः, सर्वं आचारं यथाक्रमं कुर्वन्ति, अचलाः तिष्ठन्ति, निद्रायाम् जाग्रतः इव। आत्मानन्दिनः लोकविषये किञ्चित् सुखं न पश्यन्ति, गाढनिद्रायाम् रूपादिसम्पदः न भोग्याः इव। एषा सप्तविधा अवस्था केवलं विदुषां उपलब्ध्याः; पशूनां, स्थावराणां, म्लेच्छचित्तानां न। यः पशुषु वा म्लेच्छेषु वा एतां ज्ञानस्थितिं प्राप्तवान्, स देहिनः वा अदेहिनः वा मुक्तः, नात्र संशयः। ज्ञानं बन्धनच्छेदः; तस्य सन्निधौ मोक्षः, मृगजलमरीचिका-भ्रमनिवृत्तिरूपः। ये घनमोहात् मुक्ताः, शुद्धस्थितिं न प्राप्ताः, ते एतासु अवस्थासु स्थिताः, आत्मसाक्षात्कारपरायणाः। कश्चित् सर्वावस्थासु तिष्ठति, कश्चित् केवलं अन्तःस्थितावस्थायाम्; कश्चित् त्रिअवस्थासु, कश्चित् पञ्चमावस्थायाम्। कश्चित् षडवस्थासु, कश्चित् एकाद्धावस्थायाम्; कश्चित् चतुर्वस्थायाम्, कश्चित् द्व्यवस्थायाम्। कश्चित् अवस्थाविभागानां भोक्ता, कश्चित् त्र्यर्धावस्थायाम्; कश्चित् चतुर्धावस्थायाम्, अन्यः षडर्धावस्थायाम्। विवेकिनः लोके गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यासी रूपेण विविधावस्थासु विचरन्ति। ये विद्वांसः, नरपतिसदृशाः, एतेषु अवस्थासु विजयी भवन्ति; तेषां युद्धहस्तिहीनानां जयः तृणवत्। ये महात्मनः एतेषु अवस्थासु विजयी, ते पूज्याः; इन्द्रियशत्रुं विजितवन्तः। सम्राज्यं वा चक्रवर्तित्वं वा तेषां तु तुच्छम्, शीघ्रं परमावस्थां यान्ति। यथा सुवर्णमणिः स्वसुवर्णत्वं विस्मृत्य 'अहं सुवर्णः' इति न वदति, तद्वत् अहंभावः। सुवर्णात् मणित्वबुद्धिः कथं जायते, महर्षे? कथय स्वयम्, गुरु, अहंभावः कथं उत्पद्यते। यत् सत् तस्य आगमनं गमनं च भवति; असत् न कदापि अस्ति। अहंभावः च मणित्वं च कदापि सत्यम् न। यदि 'हे सुवर्ण! मणिः भव' इति उक्ते, मणित्वं जायते, तर्हि मणित्वं अस्ति—नात्र संशयः। यदि एवं, गुरु, तर्हि मणित्वस्य स्वरूपं किम्? तद्विवेकेन ब्रह्मस्वरूपं ज्ञातुम् इच्छामि। हे राघव! यदि निराकारमसत् रूपं आरोप्यते, तर्हि निर्बीजपुत्रस्य गुणकर्माणि अपि कथय। तरङ्गस्य कल्पना भ्रान्तिरूपा; असत् रूपवत् दृश्यते; एषा मायाया धर्मः—यद् दृश्यते, तत् न सत्यदृष्टम्। मृगजलजलस्य, द्विचन्द्रस्य, अहंकारदीप्तेः च, रूपं तावद् यत् निरीक्ष्यते, तद् न गृहीतुम् शक्यते। शङ्खे रजतस्य रूपदर्शनं, तत्र किञ्चित् रजतं कदापि न लभ्यते। विवेकाभावात् असत् सत् इव दृश्यते, यथा शङ्खे रजतं, मरुभूमौ जलम्। यद् नास्ति तस्य अभावः निरीक्ष्यते; अनिरीक्षिते, मृगजलजलवत् स्फुरति। असत् कारणरूपं स्थिरं इव दृश्यते; किन्तु पिशाचभ्रमवत्, अज्ञानिनां नाशाय एव। सुवर्णे सुवर्णगुणः विना अन्यत् नास्ति; यथा तैले आदिषु, तरङ्गबुब्बुलिका वा, बालुकायाम्। अत्र न सत्यम् नासत्यम्; यद् दृश्यते, तद् तदनुसारं वर्तते, यथा बालकस्य पासे क्रीडायाम्। सत्यम् वा असत्यम् वा, यद् हृदि दृढं स्थाप्यते, तद् तद् फलम् उत्पादयति, विषमिव वा अमृतमिव। एषा परा अज्ञानं एव मायायाः रूपम्; एषा संसारः, असारासत् वस्तुनि अहंभावनया उत्पन्नः। सुवर्णे कृमिगुणाः न सन्ति, आत्मनि अहंभावगुणाः न; अहंभावाभावात् परमं निर्मलम् शान्तम् समं स्वरूपं तिष्ठति। नित्यत्वं नास्ति, न कर्तृत्वं; न ब्रह्माण्डत्वं, न देवत्वं वा अन्यत्वं। न अन्यलोकत्वं, न सृष्टित्वं; न मेरुत्वं, न आकाशत्वं, न मनस्त्वं, न देहत्वं।