श्रीभगवानुवाच— शृणु, महाबाहो, अज्ञानस्य यं सप्तविधं पदं मया विविक्तरूपेण विवेचितम्, तदन्तः प्रवृत्तिभेदैः विभागितम् अस्ति। यदा त्वं तं पन्थानं सुन्दरया विचारणया अतिक्रम्य, शुद्धबोधं पश्यसि, तदा आत्मानमेव आत्मत्वेन वेत्सि। इदानीं, निष्पाप, ज्ञानस्य अस्य सप्तभूमिकायाः प्रवृत्तिं शृणु। यदा एतत् ज्ञायते, तदा पुनरपि मोहपङ्के न निमज्जसि। विवादिनः योगस्य अवस्थाः नानाप्रकारेण वदन्ति, किन्तु एते एव शुभाः, एते एव मया सत्यमेव साधूनि मन्ये। ज्ञानं जागरणमिति कथ्यते, तदेव सप्तभूमिकं पदं; सप्तमातीतं यत्, तदेव मोक्ष इति ज्ञेयम्। सम्यग्ज्ञानं च मोक्षः च पर्यायशब्दौ; तस्मात् सम्यग्ज्ञानात् जीवः पुनः अत्र न प्रवर्तते। तत्र प्रथमं 'शुद्धेच्छा' इति कीर्त्यते, द्वितीयं 'विचारणा', तृतीयं 'मनःक्षयः'। चतुर्थं 'शुद्धिस्थिति:', ततः 'असङ्गतावस्था', षष्ठं 'अकल्पना', सप्तमं 'तुरीयातीत' इति प्रसिद्धम्। एतासां अवस्थानां अन्ते मोक्षः स्थितः, तत्र पुनः शोकः न विद्यते। अधुना एषां अवस्थानां विस्तारं शृणु। यः चिन्तयति—'किं अहं मन्दः, उत शास्त्रदर्शी साधुसंनिधिः? मम वैराग्यपूर्विका इच्छास्ति'—सैव 'शुद्धेच्छा' इति पण्डितैः कथ्यते। यः शास्त्रसज्जनसंयोगात्, वैराग्याभ्यासपूर्वकं आचरणं करोति, सा 'विचारणा' इति उच्यते। यत्र विचारया शुद्धेच्छया च विषयेषु रागाभावः, तृष्णानिवृत्त्या 'मनःक्षयः' इति कथ्यते। एतेषां त्रयाणां अभ्यासेन, विषयवैराग्यबलात्, यदा केनचित् शुद्धसत्त्वे स्थितिः स्यात्, सा 'शुद्धिस्थिति:' इति कथ्यते। चतुर्दशविधसाधनाभ्यासेन, असङ्गताफलेन, यः शुद्धसत्त्वे अद्भुतः स्थैर्यमुपजायते, सा 'असङ्गतावस्था' इति कथ्यते। पञ्चानामप्यवस्थानामभ्यासेन, स्वात्मनि दृढरम्यभावात्, अन्तर्बाह्यवस्तुनिर्विकल्पनया, इयं प्राप्त्यते। दीर्घकालेन, अन्येन प्रेरितः, वस्तुनः अर्थज्ञानाय यत्नेन, षष्ठी 'अकल्पना' अवस्था जायते। षड्भूम्यभ्यासेन, भेददर्शनाभावेन, आत्मस्वरूपे स्थितिः 'तुरीय' इति विज्ञेया। एषा एव जीवन्मुक्तानां तुरीया अवस्था, तस्याः परं 'तुरीयातीतं', देहत्यागानन्तरं मुक्तानां। ये सप्तम्यां स्थिताः, आत्मारामाः, महात्मानः, ते परमं पदं प्राप्तवन्तः। जीवन्मुक्ताः न सुखदुःखयोः आस्वादे निमज्जन्ति; स्वाभाविकेन वा शिष्टेन वा कर्मणा कुर्वन्ति, न वा कुर्वन्ति। ते ज्ञानी महात्मानः, समीपस्थैः उपदिष्टाः, सर्वं आचरणं सम्यगाचरन्ति, स्थिराः सन्तः, स्वप्ने जाग्रदिव। आत्मारामाः जनाः लोकेषु कर्मसु किञ्चित् न रमन्ते, यथा सुषुप्तः रूपाद्यलङ्कारं नानुभवति। एषा सप्तभूमिः केवलं पण्डितैः गम्या; न पशुभिः, स्थावरैः, म्लेच्छचित्तैः। यदि पशवो वा म्लेच्छाः वा एषां ज्ञानस्थितिं प्राप्नुवन्ति, देहिनः वा अदेहिनः, ते मुक्ताः एव, नात्र संशयः। ज्ञानमेव बन्धच्छेदः; ज्ञानसन्निधौ एव मोक्षः, यः मृगत्रिष्णिकाजलवत् भ्रान्तिनिवृत्तिलक्षणः। ये तु घनमोहात् विमुक्ताः, शुद्धावस्थां न प्राप्नुवन्ति, ते एतेषु अवस्थासु आत्मदर्शनपरायणाः तिष्ठन्ति। केचन सर्वासु अवस्थासु वर्तन्ते, केचन केवलं अन्तःस्थायामेव; केचन त्रिषु अवस्थासु, केचन पञ्चम्यां। केचन षष्ठ्यां, केचन अर्धावस्थायाम्, केचन चतुर्थ्यां, केचन द्वितीयायाम्। केचन अवस्थाभागिनः, केचन साढत्रिषु, केचन साढचतुर्षु, केचन साढषट्सु अवस्थासु। विवेकिनः लोके गृहस्थवनेप्रस्थयतिभेदेन नानावस्थासु विचरन्ति। ते ज्ञानी, नरपतिसत्तमाः, एतेषु अवस्थासु विजिगीषवः; तेषां युद्धहस्तिहेतुकं जयापजयम् अपि तृणवत्। ये महात्मानः एतेषु अवस्थासु विजयं प्राप्नुवन्ति, ते एव वन्दनीयाः, ते इन्द्रियशत्रून् जितवन्तः। राजत्वं चक्रवर्तित्वं वा तेषां कृते तुच्छमिव, शीघ्रं ते परमं पदं प्राप्नुवन्ति। यथा सुवर्णमयं भूषणं स्वसुवर्णभावं विस्मृत्य न वदति 'अहं सुवर्णमस्मि' इति अहङ्कारात्, एवं आत्मभावोऽपि। हे महर्षे, सुवर्णात् भूषणभावबुद्धिः कथं जायते? कथय मे, भगवन्, 'अहं' इति बुद्धेः कारणम्। यत् सत्यम् अस्ति, तस्यैव आगमनगमनं संभवति; असतो न कदापि अस्तित्वम्। अहंभावो भूषणभावश्च कदापि न सत्यम्। यदि कश्चित् वदेत् 'सुवर्ण, भूषणं भव' इति, तदा भूषणत्वम् अस्ति एव, न संशयः। यदि एवं, भगवन्, भूषणभावस्य स्वरूपं किम्? एतद्विवेकेन अहं ब्रह्मस्वरूपं ज्ञास्यामि। हे राघव, यदि निराकारस्य असतो रूपकल्पना भवति, तर्हि निर्बीजपुत्रस्य गुणकर्माणि अपि कथय। तरङ्गस्य भावो भ्रान्तिरेव, यथा असतो रूपकल्पना; एषा एव मायायाः स्वरूपम्—यद् दृश्यते, तद् वस्तुतः न दृश्यते। मृगत्रिष्णिकाजले, द्विचन्द्रे, अहङ्कारतेजसि च, यत् रूपं दृश्यते, तद् गृहीतुं न शक्यते। यः शुक्तौ रूप्यस्य दर्शनं पश्यति, सः कदापि किञ्चिदपि रूप्यं न लभते। एवं, आत्मदर्शनस्य मार्गः एषः, यत्र ज्ञानमेव मुक्त्युपायः, मिथ्याज्ञाननिवृत्तिः च मोक्षलक्षणम्। इत्येवं भगवतः वाक्यैः सप्तभूमिकायाः तत्त्वं, ज्ञानस्य स्वरूपं, आत्मदर्शनस्य च मार्गः प्रतिपादितः।