शृणु, राघव, यत् स्वप्नः इति कथ्यते, सः तदा हृदि स्थितः भवति, यदा महाजागरितावस्थायाम् अपि सः चिरकालम् अप्रकटितः, न च स्वं विशालं रूपं प्रकाशयति। यः स्वप्नः जागरितपदं प्राप्तः, सः महाजागरितावस्थां गच्छति; यत् किञ्चिद् देहे अनुभूयते वा न वा, तद् उभयं स्वप्नजागरयोः अवस्थां मन्यते। यदा षडवस्थाः परित्यक्ताः, तदा या मूढात्मना स्थितिर्भवति, या भविष्यद् दुःखबोधेन पूर्णा, सा सुषुप्तिस्थितिः इति कथ्यते। तस्यां अवस्थायां सर्वेऽपि पदार्थाः—तृणानि, पाषाणानि, शिलाः, इत्यादयः—पुरातनान्यपि, नवान्यपि, अत्यन्तनूतनान्यपि, सर्वे सन्निहिताः भवन्ति। एवं सप्त मूढावस्थाः विस्तरशः वर्णिताः, हे राघव; तासां शतशाखाः भवन्ति, विविधरूपेण प्रकटन्ते च। यद् यद् जागरितं वा स्वप्नः दीर्घकालं स्थितः, तत् अन्ते जागरितमेव भवति; वस्तुवैचित्र्येण सः विस्तारं लभते। तत्रापि गम्भीरजागरिताद्यवस्थाः सन्ति; तासु चान्याः अवस्थाः—एवं संसारचक्राणि घनानि सन्ति। सुषुप्तिस्वप्नयोः मध्येऽपि, तत्रापि, अयं सर्वः मोहपुञ्जः शिलावत् स्थिरः तिष्ठति। एकस्मात् स्वप्नात् अन्यं स्वप्नं विशन्ति जीवाः, एकात् मोहात् अन्यं मोहं यथा नदीवेगेन वहन् चक्रवातः अन्यत्र निमज्जति। किञ्चिद् संसारचक्रं दीर्घस्वप्नरूपेण वा जागरितरूपेण प्रचलति; अन्यत् पुनः पुनः स्वप्नरूपेण, अथवा जागरस्वप्नरूपेण, अथवा अन्यथा। अयं सप्तविधः अविद्यास्थानः, अन्तरविकारभेदैः विभक्तः, मया वर्णितः; यदा त्वं एतं सुन्दरया विचारेण अतिक्रान्त्वा शुद्धजागरितं पश्यसि, तदा आत्मानं आत्मरूपेण वेत्सि। शृणु, राघव, एषः सप्तविधः विद्यास्थानः; यं ज्ञात्वा पुनः मोहपङ्के न निमज्जसि। विवादिनः योगस्य अवस्थाः बहुधा वर्णयन्ति; किन्तु एताः एव मया शुभाः, योग्याः च मन्यन्ते। ते ज्ञानं "जागरितम्" इति वदन्ति; एषः सप्तविधः आधारः; तस्य परतः मोक्षः सप्तमात् अवस्थायाः परः ज्ञेयः। यथार्थबोधः च मोक्षश्च अभिन्नौ; तेन जीवः पुनः अत्र न प्रसवते। आद्या अवस्था "शुद्धेच्छा" इति कथ्यते; द्वितीया "विचारः", तृतीया "मनःक्षयः"। चतुर्थी "शुद्धास्पदनिष्ठा", पञ्चमी "असङ्गता" नाम, षष्ठी "निरवकल्पता", सप्तमी "तुरीयातीत" इति विख्याता। एतेषां अवस्थानां अन्ते मोक्षः स्थितः; तत्र पुनः शोकः न विद्यते। तासां अवस्थानां निरूपणं शृणु। यः चिन्तयति—"किं अहम् एव मूढः, उत वेदशास्त्रदर्शिनः पण्डितान् पश्यामि? मम वैराग्यपूर्विका इच्छा अस्ति"—इति, सा "शुद्धेच्छा" इति विज्ञेया। या वेदशास्त्रपण्डितसमागमजन्या, वैराग्याभ्यासपूर्विका, सा "विचारः" इति कथ्यते। यत्र विचारशुद्धेच्छाभ्यां विषयेषु अनासक्तिः जायते, तत्र मनःक्षयः इति कथ्यते। एतेषां त्रयाणाम् अभ्यासेन, विषयेषु वैराग्यबलात्, यदा शुद्धसत्तायाम् एव तिष्ठति, सा "शुद्धास्पदनिष्ठा" इति कथ्यते। चतुर्दशविधाभ्यासेन, असङ्गफलात्, या विशुद्धसत्तायाः अद्भुतस्था, सा "असङ्गता" इति कथ्यते। पञ्चाभ्यासेन, स्वात्मन्येव दृढरमणेन, नान्तरबाह्यवस्तुविकल्पनया, सा अवस्था सम्पद्यते। दीर्घकालपरिश्रमेण, अन्यस्यानुशासनात्, पदार्थार्थबोधेन, षष्ठी "निरवकल्पता" अवस्था जायते। षड्भ्यः अवस्थाभ्यः दीर्घाभ्यासेन, यदा किञ्चिद् विभागं न पश्यति, तदा स्वात्मनिष्ठा "तुरीया" इति विज्ञेया। एषा एव तुरीया अवस्था जीवन्मुक्तानां; तस्याः परं तुरीयातीतं, देहत्यागिनां, कथ्यते। ये सप्तम्यां स्थिताः, स्वात्मनि रममाणाः, महात्मानः, ते परमं पदं प्राप्ताः। जीवन्मुक्ताः न सुखदुःखयोः आस्वादं कुर्वन्ति; स्वाभाविकेन वा शुद्धकर्मणा वा कुर्वन्ति न वा। ये ज्ञानी, समीपस्थैः उपदिष्टाः, सर्वं आचरणं यथाविधि कुर्वन्ति, सुषुप्ते जागरितवत् स्थिराः भवन्ति। ये आत्मरमणीयाः, ते संसारव्यवहारेषु न किञ्चित् सुखं लभन्ति, यथा सुषुप्तः न रूपादिदर्शनैः रमते। एषः सप्तविधः पन्थाः केवलं पण्डितानां गम्यः; न पशूनां, स्थावराणां, म्लेच्छचित्तानां वा। ये पशुम्लेच्छादयोऽपि एतद्विद्याम् आप्नुवन्ति, ते देहिनोऽपि अदेहिनोऽपि मुक्ताः एव; अत्र न संशयः। विद्या एव बन्धच्छेदिका; तस्यां सति मोक्षः, यः मृगमरीचिकाद्यभ्रमनिवृत्तिमात्रः। ये मूढमोहात् विमुक्ताः, शुद्धावस्थां न प्राप्ताः, ते एषु अवस्थासु स्थिताः, स्वात्मलाभे यत्नवन्तः। कश्चित् सर्वासु अवस्थासु वसति, कश्चित् अन्तःस्थायाम् एव; कश्चित् त्रिषु, कश्चित् पञ्चम्यां तिष्ठति। कश्चित् षट्सु, कश्चित् अर्धावस्थायाम्; कश्चित् चतुर्षु, कश्चित् द्वयोः अवस्थयोः स्थितः। कश्चित् अंशभागिनः, कश्चित् त्र्यर्धावस्थायाम्, कश्चित् चतुरर्धायाम्, अन्ये षडर्धावस्थायाम्। विवेकिनः अस्मिन् लोके गृही, वानप्रस्थः, यतिः इति विविधावस्थासु विचरन्ति। एते ज्ञानी, नरपतयः, एषु अवस्थासु विजिगमिषवः; तेषां संग्रामगजसेनानां जयपराजयः तृणवत् तु लघु एव।