शृणु, हे राघव, यत्र अहंकारभेदातीतं शान्तं पदं, यत्र मनः स्थिरं निर्विकल्पं च, तत्र यत् तेजस्वि स्वरूपं प्रकटते, तदेव स्वात्मा स्मृतः। तत्र चेतनायाः सप्तविधा भ्रमावस्थाः प्रवर्तन्ते—बीजप्रबोधः, सामान्यप्रबोधः, महाप्रबोधः, जाग्रद्भ्रमः, स्वप्नः, स्वप्नप्रबोधः, सुषुप्तिः च। एताः अवस्थाः परस्परं संलग्नाः, नानानाम्ना प्रकीर्तिताः, तासां लक्षणानि शृणु। प्रथमं चेतना नामरहितं शुद्धचैतन्यरूपं, या पश्चात् मनः, जीवः, इत्यादि नामरूपाणां कारणं भवति। सा चेतना यदा बीजरूपेण तिष्ठति, तदा बीजप्रबोधः इति कथ्यते; एषा नवविज्ञानावस्था। सामान्यप्रबोधस्य स्थितिं शृणु। यदा उदिते चेतने 'अयमपरः अहं अयं मम' इति दृढनिश्चयः जायते, तदा सा जाग्रदवस्थाया आरम्भरूपा प्रबोधावस्था कथ्यते। यदा पूर्वजन्मविशिष्टः 'स एष अहं अयं मम' इति दृढनिश्चयः उदेति, स महाप्रबोधः इति कथ्यते। जाग्रदवस्थायां यदा मनसः राज्यं न स्थिरं न च बहिर्मुखं, न निद्रायुक्तं, तदा सा जाग्रद्भ्रमावस्था कथ्यते। चन्द्रद्वयदृष्टिः, शुक्तिरूप्यदर्शनम्, मृगमरीचिकादिभेदः च—एवं विशेषदर्शनात् जाग्रदवस्था अपि नानारूपा भवति। यदि कश्चित् चिन्तयति—'अहं क्षणमात्रमिदं अपश्यं, न तदसत्यम्' इति, तथापि निद्रान्ते यत् संस्मरणं शेषं भवति, तदेव स्वप्नः इति कथ्यते। महाप्रबोधावस्थायाम् अपि यत् चिरकालं न प्रकटितं, न विस्तीर्णरूपेण उदितं, तद् यदा हृदि अवशिष्टं तिष्ठति, स स्वप्नः इति निगद्यते। यः स्वप्नः जाग्रदवस्थां प्राप्नोति, स महाप्रबोधावस्थां लभते; यत् शरीरस्थं दृश्यते वा न दृश्यते, तद् स्वप्नजाग्रद्भावयोरुभयं स्मृतम्। यदा षडवस्थाः त्यक्ताः, तदा या मूढात्मना भाव्यते, दुःखस्य भावनया पूर्णा, सा सुषुप्तिः इति कथ्यते। तस्मिन्स्थाने तृणशकटशिलादीनि, जीर्णनूतनादीनि सर्वाणि वस्तूनि सन्ति। एवं, हे राघव, सप्त मोहावस्थाः उक्ताः, यासां शतशाखाः, नानारूपेण प्रकटन्ते। या जाग्रद्वा स्वप्नवास्था दीर्घकालं प्रतिष्ठिता, सा अन्ते जाग्रदवस्थां प्राप्नोति; विषयवैचित्र्यात् सा विस्तारं प्राप्नोति। तत्र अपि गाढजागरिताद्यवस्थाः सन्ति, तासु चान्याः; एवं संसारचक्रं घनं भवति। सुषुप्तिस्वप्नयोः मध्ये, तदन्तरालस्थितौ, अयं समग्रः मोहपिण्डः शिलावत् स्थिरः तिष्ठति। एकस्मात् स्वप्नात् अन्यं स्वप्नं, एकस्मात् मोहात् अन्यं मोहं, यथा नदीवर्त्मनि चक्रवातः अन्यस्मिन् जलाशये निमज्जति, एवं संसारः प्रवर्तते। कश्चित् दीर्घस्वप्नरूपेण, कश्चित् पुनः पुनः स्वप्नरूपेण, कश्चित् जाग्रद्वा स्वप्नजागरितरूपेण, अन्यथावापि, संसारचक्राणि प्रवर्तन्ते। एषा सप्तधा अविद्याभूमिः, या नान्तरविकारभेदैः विभाजिता, मया वर्णिता। या त्वं सुन्दरया विचारेण अतिक्रामसि, तदा शुद्धप्रबोधं पश्यसि, आत्मानं आत्मरूपेण वेत्सि। अद्य शृणु, हे निष्पाप, ज्ञानस्य सप्तभूमिं; ताम् ज्ञात्वा त्वं पुनः मोहपङ्के न निमेष्यसि। विवदन्तः योगस्य अवस्थाः नानाप्रकारेण वदन्ति; किन्तु एताः एव मया शुभाः सम्यग् मत्वा स्वीकृताः। ज्ञानं प्रबोध इति कथ्यते; एषा सप्तधा भूमिः; सप्तमात् परं मोक्षः ज्ञेयः। सम्यग्विज्ञानं च मोक्षः च अभिन्नरूपे; तेन सम्यग्विज्ञानेन जीवः पुनः न प्रवर्तते। प्रथमं 'शुद्धेच्छा' इति स्थिता; द्वितीयं 'विचारः', तृतीयं 'तनुमानसा'। चतुर्थं 'सत्त्वापत्तिः', पञ्चमं 'असंसक्तिः', षष्ठं 'पदार्थाभावना', सप्तमं 'तुरीयातीतं' इति कथ्यते। एतासां सप्तानां अन्ते मोक्षः; तस्मिन् पुनः शोकः न विद्यते। तासां विवरणं शृणु। यः चिन्तयति—'किं अहं केवलं मूढः, किं शास्त्रदर्शी वा पण्डितः? वैराग्यपूर्विका मे इच्छा'—इति, सा 'शुद्धेच्छा' इति ज्ञैः कथ्यते। शास्त्रपण्डितसंगात् वैराग्यपूर्वकः अभ्यासोत्थितः आचारः 'विचारः' इति कथ्यते। यत्र विचारशुद्धेच्छाभ्यां विषयेषु अनासक्तिः, तृष्णाभावात्, सा 'तनुमानसा' इति कथ्यते। एतेषां त्रयाणां साधनात्, विषयवैराग्यबलात्, यदा सत्त्वस्वरूपे प्रतिष्ठा, सा 'सत्त्वापत्तिः' इति कथ्यते। चतुर्दशविधाभ्यासात्, असंसक्तिफलात्, यदा विशुद्धसत्त्वनिष्ठा, सा 'असंसक्तिः' इति कथ्यते। पञ्चविधाभ्यासेन, स्वात्मास्वादरमणेन, अन्तर्बहिर्वस्तूनां संकल्पाभावात्, एषा अवस्था प्राप्ता। दीर्घपरिश्रमेण, अन्यस्य प्रेरणया, वस्तुनः अर्थज्ञानात्, षष्ठी 'पदार्थाभावना' अवस्था जायते। षड्भूम्यभ्यासात्, विभागाभावदर्शनेन, स्वात्मनिष्ठा या, सा 'तुरीया' इति कथ्यते। एषा तुरीया मुक्तानाम् अवस्थासु चतुर्थी; तस्याः परं 'तुरीयातीतं', देहत्यक्तमुक्तानां। ये खलु भाग्यवन्तः सप्तमस्थां प्राप्ताः, स्वात्मरमणः, महात्मानः, ते परमं पदं प्राप्तवन्तः। जीवन्मुक्ताः न सुखदुःखास्वादे निमज्जन्ति; स्वाभाविकेन वा शिष्टेन वा कर्मणा कुर्वन्ति, न वा कुर्वन्ति। ते ज्ञानी, समीपस्थैः उपदिष्टाः, सर्वं आचारं सम्यग् कुर्वन्ति, स्थिरा एव, यथा स्वप्नजाग्रति स्थितः।