यथा मृद्भाण्डसमूहः जलनिधौ निपातितः सन् एकरूपतां गच्छति, तथैव जागरिते चित्तवृत्तिसमूहः सम्यगेकत्वं प्राप्नोति। पुनः, श्रीरामः विनयपूर्वकं पृष्टवान्—“भगवन्, योगस्य सप्त सिद्धिप्रदा अवस्थाः काः? संक्षेपेण मे कथय, त्वं हि सर्वतत्त्वविदां श्रेष्ठः।” भगवान् उत्तरम् आरभ्य अवदत्—“अविद्यायाः क्षेत्रं सप्तधा विभक्तम्, तथा विद्यायाः क्षेत्रमपि सप्तधा; एतेयोः मध्ये नानाविधानि अन्यानि अपि अवस्थाप्रकाराणि जायन्ते। आत्मप्रयत्नः च परमसत्तास्वादनं च, इमे द्वौ महावृक्षवत्, यत्र यत्र अवस्था, तत्र तत्र तयोः मूलात् स्वस्वफलप्रदर्शनं भवति। शृणु, अहं ते अविद्याक्षेत्रस्य सप्तविधानं विस्तारतः कथयामि; अनन्तरं विद्याक्षेत्रोत्थानां सप्तविधानां च श्रुणु। स्वस्वरूपे स्थितिः मोक्षः; तस्मात् पतनं अहं-नाहं-भावः। एष एव संक्षेपतः ज्ञानाविद्ययोः लक्षणभेदः। ये स्वस्वरूपात् न विचलन्ति, यः शुद्धचैतन्यमात्रं, यत्र रागद्वेषोत्पत्तिः नास्ति—तेषु अविद्या न जायते। आत्मस्वरूपनाशः विषयेषु निमज्जनं च—एतत् विना अन्यो मोहः नास्ति, न भविष्यति। यदा मनसि एकस्मिन् विषयात् अन्यं विषयं गच्छति, तयोः मध्ये या अवस्था चिन्हरहितम् अस्ति, सा स्वस्वरूपस्थितिः कथ्यते। या अवस्था सर्वसंकल्पशान्ता, शिलायां यथान्तराकाशः, जडत्वनिद्राद्यभावयुक्ता, सा अपि आत्मस्वरूपस्थितिः स्मृता। अहंभावविकल्पातीतशान्ते यत्र मनः स्थिरं, यत् तेजस्वि निर्जडं प्रकाशते, तत् आत्मस्वरूपं स्मृतम्। सप्तधा अविद्यास्वरूपाणि—बीजजागरिता, सामान्यजागरिता, महान् जागरिता, जाग्रत्स्वप्नः, सामान्यस्वप्नः, स्वप्नजागरिता, सुषुप्तिः। एतानि अवस्थाजालानि परस्परं संकीर्णानि, नानानामभिः प्रसिद्धानि; तेषां लक्षणानि शृणु। आदौ चेतना नामरहितं शुद्धविज्ञानं, सा च पश्चान्नामार्थादीनां मूलं भवति, यथा मनः, जीवः, इत्यादि। सा चेतना बीजभावे स्थित्वा ‘बीजजागरिता’ इति कथ्यते, एषा नूतनविज्ञानावस्था। इदानीं सामान्यजागरितास्थितिं शृणु। यदा ‘इदमन्यत्, अहं अयम्, एतन्मम’ इति दृढनिश्चयः जायते, सा जागरितपूर्वरचना। यदा पूर्वजन्मसम्भूतात् ‘एष तत्, अहं अयम्, एतन्मम’ इति दृढनिश्चयः भवति, सा ‘महान् जागरिता’ इति कथ्यते। यत्र न स्थापितं न च स्थापितम्, निद्रारहितं, बहिर्निश्चलम्, मनसः राज्यं जागरिते ‘जागरितस्वप्नः’ इति कथ्यते। द्विचन्द्र, शुक्तिरूप्य, मरीचिकादिभेदात्, यदा पुनःपुनः अनुभवः, तदा जागरिता अपि नानारूपा भवति। यद्यपि ‘इदं क्षणमात्रं दृष्टम्, नास्ति सत्यम्’ इति चिन्त्यते, तथापि निद्रान्ते यः संस्कारः शेषः, स एव तिष्ठति। सा स्वप्नः इति कथ्यते—यदा महाजागरितावस्थायाम् हृदि स्थितः, न च दीर्घकालं दृश्यते, न च विस्तीर्णरूपेण प्रकटितः। यः स्वप्नः जागरितत्वं प्राप्तः, स महाजागरितां गच्छति; यद् देहे दृश्यते वा न दृश्यते, तत् स्वप्नं च जागरितं च। यदा षडवस्थाः परित्यज्य, जडात्मा भविष्यद् दुःखज्ञानपूरितः तिष्ठति, सा ‘सुषुप्तिः’ इति कथ्यते। तत्र तृणादि, पाषाणादि, पुरातनं, नूतनं, अतीव नूतनं च सर्वं तिष्ठति। एवं राघव, सप्ताविद्यास्थितयः निरूपिताः; तासां शतशाखान्यपि, नानारूपप्रपञ्चाः दृश्यन्ते। यत् दीर्घकालस्थितं जागरितं वा स्वप्नं, ततः पश्चात् जागरितमेव भवति; विषयवैचित्र्येण तद् विस्तारं प्राप्नोति। तत्रापि गम्भीरजागरिताद्यवस्थाः सन्ति; तासु अपि अन्याः; एवं संसारचक्रं घनं भवति। सुषुप्तिस्वप्नयोः अवस्थायाम्, मध्ये च, एषा सम्पूर्णमोहमाला शिलावत् दृढा तिष्ठति। एकस्मात् स्वप्नात् जगत् अन्यं स्वप्नं प्रविशति, एकस्मात् मोहात् अन्यं मोहं, यथा नदीवेगे भ्रामकं जलं अन्यत्र निमज्जति। केचन दीर्घस्वप्नजागरितरूपेण संसारचक्रं प्राप्नुवन्ति, अन्ये पुनः पुनः स्वप्नरूपेण, अथवा जागरितस्वप्नरूपेण, अथवा अन्यथा। एषा अविद्याभूमिः सप्तधा, अन्तःपरिणामभेदैः विभक्ता, मया वर्णिता; त्वं चेद् अनुशिलनरूपेण एतत् अतिक्रम्य शुद्धजागरितं पश्यसि, तदा आत्मानं आत्मरूपेण वेत्सि। अथ, हे निष्पाप, शृणु विद्यायाः सप्तभूमिकां; तां ज्ञात्वा पुनः मोहपङ्के न निमज्जसि। विवादिनः योगभूमीं नानाप्रकारेण वर्णयन्ति; किन्तु एता एव मम मतः श्रेष्ठाः, मंगलाः, साध्वीश्च। ज्ञानं ‘जागरितम्’ इति कथ्यते; एषा सप्तधा भूमिः; सप्तमातीतं मोक्षः ज्ञेयः। सम्यग्ज्ञानं च मोक्षः च अभिन्नम्; सम्यग्ज्ञानात् जीवः पुनः नोत्पद्यते। प्रथमं ‘शुद्धेच्छा’ नामावस्था कथ्यते; द्वितीयं ‘विचारणा’, तृतीयं ‘तनुमानसा’। चतुर्थं ‘सत्त्वापत्ति:’, ततः ‘असंसक्तिः’ नाम अवस्था; षष्ठं ‘पदार्थाभावना’, सप्तमं ‘तुरीयगा’ इति प्रसिद्धम्। एषामन्ते मोक्षः स्थितः; तत्र पुनः शोकः न भवति। एतासां अवस्थानां विवरणं शृणु। यः चिन्तयति—‘किं अहं जडः, किं शास्त्रदर्शी वा पण्डितैः सह पश्यामि? मम इच्छा, वैराग्यपूर्विका’—इति, सा ‘शुद्धेच्छा’ इति ज्ञातव्या। यः शास्त्रपण्डितसङ्गात्, वैराग्याभ्यासपूर्वकं आचरति, स विचारा इति कथ्यते। एवं भगवताऽनुग्रहेण, सप्ताविद्यास्थितयः सप्तविद्यास्थितयश्च, तासां स्वरूपाणि, लक्षणानि, तयोः भेदः, मोक्षस्य मार्गः च रामाय सम्यगुदितम्।