शृणु, हे राघव, आत्मनः सुखदुःखयोः अनुभवकर्तारं मन एव विद्धि। तस्मात् अनाद्यनुत्पन्ने यस्मिन् सत्ये किञ्चित् प्रयत्नः नास्ति, तत्रात्मानं स्थापय। यदा मनः पूर्णं भवति तदा पुरुषः अपि पूर्णतां प्राप्नोति; यदा तद्विलयं याति तदा सः नश्यति। ये तु देहम् अहमेव इति निश्चयं कुर्वन्ति, तेषां विवेकिनां न काचित् अपेक्षा अस्ति। यदा मनः विवेकपूर्णं जागरूकं च भवति, तदा यस्य बुद्धिः विशुद्धा स्यात्, तस्य सर्वदुःखानि नश्यन्ति। यथा सूर्यकिरणैः कमलिन्यां दीर्घकालस्थितं तिमिरं नश्यति, तथा। लवणः राजसूयस्य फलं प्राप्तवान्, हे क्षेत्रनाथ; किं प्रमाणं स्याद् अस्मिन कल्पनाजाले? यदा शम्बरिकः लवणस्य सभायां समागतः, तस्मिन्नेव काले अहम् अपि तत्र उपस्थितः साक्षात् दृष्टवान्। शम्बरिकस्य प्रवेशे, अहं सभासद्भिः सह लवणं विषये किमिदम् इति प्रष्टुम् आरब्धवान्। यदत्र उक्तं, यद् दृष्टं, तद् चिन्तयित्वा, शृणु राम, शम्बरिकस्य विषये यथावत् कथयामि। ये राजसूयमध्वरं कुर्वन्ति, ते द्वादशवर्षपर्यन्तं दुःखशोकादिभिः विविधैः क्लेशैः पीड्यन्ते। तस्मात् हे राम, इन्द्रेण दिव्यम् दूतः शम्बरिकरूपेण स्वर्गात् प्रेषितः, लवणस्य दुःखाय। स तु राजसूयकर्तुः महतीं विपत्तिम् उत्पाद्य, देवसिद्धसंघैः सहितः दिव्येन मार्गेण गतः। एवमेव, मनसः विविधावस्थाः जागरणे समागत्य एकीभवन्ति, यथा मृद्भाण्डसमूहः जलनिधौ निमग्नः एकत्वं यान्ति। अथ, भगवन्, सप्त योगस्य सिद्धिप्रदानि अवस्थाः काः? संक्षेपेण मे ब्रूहि, त्वं हि सर्वतत्त्वविदां श्रेष्ठः। अज्ञानक्षेत्रं सप्तधा, विज्ञानक्षेत्रं अपि सप्तधा; तयोः मध्ये अनन्तानि अवस्थाजालानि जायन्ते। एते द्वौ—स्वयमेव प्रयत्नः, परमानन्दे रमणं—इव द्वौ महावृक्षौ; प्रत्येकस्मिन् स्थले तयोः मूलात् स्वस्वं फलं जायते। अद्य तव कथयामि अज्ञानक्षेत्रस्य सप्तविधां प्रकृतिम्; अनन्तरं विज्ञानक्षेत्रस्य सप्तविधां प्रकृतिम् श्रोष्यसि। स्वरूपे स्थितिः मोक्षः; तस्मात् पतनं अहम्-अहमिति भेदबुद्धिः; एष संक्षेपेण विज्ञान-अज्ञानयोः लक्षणभेदः। ये चित्तशुद्धिस्वरूपे स्थिताः, रागद्वेषसमुत्पत्तिः नास्ति येषाम्, तेषु अज्ञानम् न जायते। यत् स्वस्वरूपस्य नाशः, विषयेषु लीनता च—एतद् विना अन्यो मोहः नास्ति, न भविष्यति। यदा मनसि एकस्मात् विषयात् अन्यं विषयं गच्छति, तयोः मध्ये या अवस्था चिन्हरहितं तिष्ठति, सा एव स्वरूपस्थितिः कथ्यते। या अवस्था, यत्र सर्वे सङ्कल्पाः शान्ताः, शिलायामिव अन्तरिक्षं, या च तमः-निद्राद्यभावरूपा, सा एव स्वरूपस्थितिः स्मृता। या शान्ता अहंभावातीतविभेदरहितावस्था, यत्र मनः न चलति, या च प्रकाशमात्रा, सा एव स्वरूपस्थितिः। बीजजागरणं, सामान्यजागरणं, महाजागरणं, जाग्रद्द्रष्टिः, सामान्यस्वप्नः, स्वप्नजागरणं, सुषुप्तिः—एवम्। एवं मोहः सप्तधा; अयं च अन्योन्यसम्बद्धः, नानानामभिः ज्ञायते। तेषां लक्षणानि शृणु। प्रथमं चैतन्यम्, नामरहितं शुद्धबोधरूपं; तत् भविष्यति नामार्थादीनां मूलम्—मनः, जीवः, इत्यादि। यदा बीजारूपेण तिष्ठति, तदा बीजजागरणं इति कथ्यते; एषा नूतनावस्थानां जडता। इदानीं सामान्यजागरणस्य स्थितिं शृणु। यदा उत्पन्ने, 'एष अन्यः, अहम् एषः, एष मम' इति दृढनिश्चयः जायते, सा पूर्वरूपिणी जाग्रदवस्था। यदा पूर्वजन्मनः स्मरणात्, 'एष सः, अहम् एषः, एष मम' इति दृढनिश्चयः जायते, सा महाजागरणं इति कथ्यते। या अवस्था, न स्थापितं न च अनभिव्यक्तं, न निद्रायुक्तं, न च बहिर्मुखं, तस्य मनसः राज्यं जाग्रद्द्रष्टिः कथ्यते। द्विचन्द्रादि भेदात्, शुक्तिरूप्य-मरीचिकाद्यनुभवात्, जाग्रदवस्था अपि नानारूपा भवति। यद्यपि मन्यते—'किञ्चित्कालमिदं दृष्टम्, तत्त्वतः नास्ति'—तथापि निद्रान्ते स्मरणरूपेण तद्विषयकं संस्कारः तिष्ठति। स्वप्नः सः, यः महाजाग्रदवस्थायां हृदि स्थितः, दीर्घकालं न दृष्टः, न च विस्तीर्णरूपेण प्रकटितः। स्वप्नः यः जाग्रदवस्थां प्राप्तः, सः महाजाग्रदशां लभते; यद् देहे अनुभूयते वा न वा, तत् स्वप्नजाग्रद्वपि। षडवस्थाव्यतिक्रमे, या अवस्था, यत्र मूढात्मा भविष्यद्भयेन पूर्णः तिष्ठति, सा सुषुप्तिः कथ्यते। तत्र तृणकाष्ठशिलादीनि, जीर्णनूतनवर्तमानानि च, सर्वाणि तत्रैव सन्ति। एवं राघव, सप्त अज्ञानावस्थाः मया वर्णिताः; प्रत्येकस्य शतानि शाखाः, नानारूपेण प्रकटन्ते। यत् दीर्घकालं जाग्रद्वा स्वप्नरूपेण वा स्थितम्, तत् जाग्रदवस्थामेव अन्ते प्राप्नोति; विषयविविध्यया विस्तारं प्राप्नोति। अत्रापि, गाढजाग्रदाद्यवस्थाः सन्ति; तासु अपि अन्याः; एवं सन्तत्याः संसारचक्रं घनम्। सुषुप्तिस्वप्नयोः मध्ये, तद्भावमध्यमेषु, अयं सम्पूर्णमोहपिण्डः शिलावत् दृढः तिष्ठति। स्वप्नात् अन्यं स्वप्नं विशत्ययं जगत्, मोहात् अन्यं मोहं यथा प्रवाहे निम्नं निमज्जति। केचन दीर्घस्वप्नरूपेण, केचन पुनः पुनः स्वप्नरूपेण, केचन जाग्रद्वा स्वप्नजाग्रद्वा, अन्यथा वा, संसारचक्रे प्रवर्तन्ते।