सर्वेषु सुखदुःखानुभवेषु, सर्वेषु च चिन्तासु, मन एव कर्ता भोक्ता च; मन एव पुरुषः इति विद्धि। तस्मात् इदानीं मम अद्भुतां कथां शृणु—यथा लवणः मनसो मोहात् चाण्डालत्वं प्राप्तः। मन एव कर्मणां शुभाशुभयोः फलानुभवकर्ता; तदेतत् त्वं नूनं ज्ञास्यसि, तस्मात् शृणु, हे राघव। कदाचित् हरिश्चन्द्रवंशजे लवणे, निष्पापे, एकाकी समासीनः, दीर्घकालं मनसा गाढं चिन्तयामास। मम पितामहः महात्मा, राजसूययज्ञस्य ऋत्विक् आसीत्; तस्य वंशे अहम् उत्पन्नः, तं यज्ञं मनसा एव करोमि इति सः चिन्तयन्, सर्वाणि यज्ञोपकरणानि मनसा संज्ञाय, स राजा राजसूयदीक्षां प्रविवेश। तत्र सः ऋत्विजः पूजयामास, विप्रांश्च, ऋषीन् च सन्मानितवान्, देवतानाम् अभिवादनं कृत्वा, अग्निं च प्रज्वालयामास। एवं तस्य यजमानस्य मनसि कानने स्थिते, संवत्सरः व्यतीयाय, देवर्षिद्विजातिपूजनपर्यन्तः। सर्वं स्वधनं प्राणिषु द्विजातिषु च पितृभ्यः दत्त्वा, सः राजा दिवसान्ते स्वकानने प्रत्यबुध्यत्। एवं लवणराजा राजसूयफलम् अवाप्तवान्, यतः तस्य मनः दृढं फलेनैक्यं प्राप्तम्। अतः मन एव पुरुषस्य सुखदुःखयोः भोक्ता इति विद्धि; तस्मात् अनाद्यनन्ते निष्क्रिये तत्त्वे आत्मानं स्थापय, हे राघव। यदा मनः पूर्णं, तदा पुरुषः पूर्णः; यदा नष्टं, तदा सः विनश्यति। ये तु 'अहम् देहः' इति निश्चयं कुर्वन्ति, तान् प्राज्ञाः न मन्यन्ते। यदा मनः विवेकसम्पन्नं प्रबुद्धं च भवति, तदा सर्वदुःखानि नश्यन्ति—यथा सूर्यकान्त्या कमलिन्यां दीर्घकालस्थितं तमः अपगच्छति। लवणः राजसूयफलम् अवाप्तवान्, हे क्षेत्रनाथ; किं प्रमाणं कल्पनाजाले अस्ति? यदा शम्बरिकः निश्चितकाले लवणस्य सभां समुपेत्य आगतः, अहम् अपि तत्रासं, प्रत्यक्षदर्शी चासम्। शम्बरिकस्य आगमने, अहम् अन्यैः सभासद्भिः सह लवणं तद्विषये पृष्टवान्। तत्र यत् उक्तं, यत् च दृष्टं, तत् चिन्तयित्वा, शृणु, हे राम, शम्बरिकस्य चरितं वक्ष्यामि। ये राजसूययज्ञं कुर्वन्ति, द्वादशवर्षपर्यन्तं क्लेशमुपगच्छन्ति, विविधैः दुःखैः पीड्यन्ते। तस्मात्, हे राम, इन्द्रः दिव्यं दूतं शम्बरिकरूपेण स्वर्गात् प्रेषितवान्, येन लवणस्य दुःखम् उपजन्येत। स तु राजसूययाजिनं महतीं आपदं प्राप्य, देवसिद्धसंघैः सह स्वमार्गेण प्रतस्थे। एवं मनसः विविधावस्थाः जागरिते एकीभवन्ति—यथा नानापात्राणि कूप्यादीनि जलस्थाने एकत्वं यान्ति। अथ, हे भगवन्, सप्त योगभूमयः या: सिद्धिदायिकाः, ताः संक्षेपेण ब्रूहि, त्वं हि सर्वतत्त्वविदां श्रेष्ठः। अज्ञानक्षेत्रं सप्तधा, विज्ञानक्षेत्रं अपि सप्तधा; तयोः मध्ये अनन्तानि अन्यानि अवस्थास्ति। एते द्वौ—स्वप्रयत्नः च परमानन्दास्वादः—इव द्वौ महावृक्षौ; प्रत्येकस्मिन् स्थले तयोः मूलात् स्वस्वं फलम् उपजायते। अधुना, अज्ञानक्षेत्रस्य सप्तविधं स्वरूपं कथयामि; ततः ज्ञानक्षेत्रस्य सप्तविधत्वं श्रोष्यसि। स्वस्वरूपे स्थितिः मोक्षः; तस्मात् पतनं 'अहम्' 'अहम् न' इति भेदबुद्धिः; एष एव संक्षेपेण विज्ञानाज्ञानयोर् लक्षणम्। ये शुद्धचैतन्यमात्रे स्वभावे न च्यवन्ते, यत्र रागद्वेषयोः उदयः नास्ति, तेषां अज्ञानम् उद्भवितुं न शक्नोति। स्वस्वरूपनाशः विषयासक्तता च—एतदन्यत् नास्ति मोहः, न च भविष्यति। यदा मनसि एकस्मात् वस्तुनः अन्यं प्रति गमनम्, यः मध्यस्थितः अवस्थानरूपः, चिन्तारहितः, सः स्वस्वरूपस्थितिः इति कथ्यते। या अवस्था, यत्र सर्वसंकल्पः उपशान्तः, शिलायाः मध्ये यथा आकाशः, या च तामस-निद्राद्यभावरूपा, सा स्वस्वरूपस्थितिः स्मृता। या शान्ता, अहंकारविभागातीतः, यत्र मनः अचलम्, या च तामसाभावेन प्रकाशते, सा एव आत्मस्वरूपस्थितिः स्मृता। बीजजागृति, सामान्यजागृति, महाजागृति, जाग्रद्वैथ, सामान्यस्वप्न, स्वप्नजागृति, सुषुप्तिः—एवं मोहः सप्तधा; एताः अवस्थाः परस्परं संकीर्णाः, नानानाम्ना ज्ञायन्ते। तासां लक्षणानि शृणु। प्रथमं चेतन्यम्—अनामकं विशुद्धबोधरूपं; तत् अनागतेषु नामार्थेषु, मनः, जीवः इत्यादिषु, आधारभूतं भवति। यदा बीजारूपे स्थितम्, तदा बीजजागृतिः इति कथ्यते; एषा नूतनबुद्ध्यवस्था। सामान्यजागृतेः स्थितिं शृणु। यदा उदिते, 'एषः अन्यः, अहम् अयम्, एष मम' इति निश्चयः प्रकटः भवति, सा जाग्रदवस्थानिर्माणपूर्वा। यदा 'एषः सः, अहम् अयम्, एष मम' इति पूर्वजन्मस्मृत्या दृढनिश्चयः जायते, सा महाजागृतिः कथ्यते। या अवस्था, या न स्थापिताऽपि, न निद्रायाः, न विषयेषु प्रवृत्ता, मनसः राज्यं जाग्रद्वैथ इति कथ्यते। द्विचन्द्रादिविभागात्, शुक्तिरूप्य-मृगत्रिष्णाद्यनुभवात्, यदा पुनः पुनः अनुभवः भवति, तदा जाग्रदवस्था अपि नानात्वं प्राप्नोति। यदि अपि मन्यते—'अहं क्षणमात्रं दृष्टवान्, न तद्वस्तुतः'—तथापि निद्रान्ते यत् स्मर्यते, तत् स्वप्नानुभवस्य संस्कार एव। एवं, हे राघव, मनसः स्वरूपं, तस्यैव कर्तृत्वभोक्तृत्वम्, लवणस्य कथामध्यम्, यज्ञस्य फलम्, तस्य दुःखं, च विज्ञानाज्ञानयोः सप्तविधत्वं, सर्वं सम्प्रदर्शितम्।