यावत् जनः न जागर्ति, तावत् तस्य निद्रा वर्तते। तस्मिन्काले स्वप्नेषु भ्रमः दृश्यते, जागरिते तु न कदापि। यावत् जीवः अज्ञाननिद्रया पीडितः जागर्ति न, तावत् संसारस्य विक्षिप्तम् अज्ञानम् अपारम् भ्रमं पश्यति। यदा मनः सम्यक् जागरितम् भवति, सर्वतमः नश्यति, यथा कमलं दिवसे विकसति तदा तस्यान्धकारः विलीयते। ये मनः, अज्ञानम्, मनोमयत्वम्, वासस्थानम्, कर्म च आत्मा इति तदात्मना भावयन्ति, ते दुःखानुभविनः देहिनः उच्यन्ते। जडं शरीरं दुःखं न अनुभवति; जीवः विवेकाभावेन दुःखं अनुभवति। विवेकाभावः घनस्य अज्ञानस्य कारणात् जायते, अज्ञानं दुःखस्य मूलम्। जीवः पुण्यापुण्यविषयेषु आसक्तः, केवलं विवेकदोषात् परमं पदं न प्राप्नोति। मनः विवेकरोगेण बद्धं, विविधवृत्तिम् धारयन्, नानारूपेण क्रीडति, चक्रवत् भ्रमति। तदेव मनः शरीरस्थं उत्पद्यते, रुदति, हन्ति, खादति, गच्छति, प्लवते, हर्षयति; शरीरं तु न कदापि। यथा गृहस्थः गृहे, सारथिः रथे, सर्पः विवरे, तथा मनः शरीरस्य मध्ये स्थितम्। यथा वायुः स्थिरवृक्षेषु चलति, तथा मनः शरीरस्थं विक्षिप्तं भवति, शरीरं तु मनसि न प्रविशति। सर्वसुखदुःखानुभवेषु, सर्वविचारेषु, मनः एव कर्ता भोक्ता च; मनः पुरुषः इति विद्धि। इदानीं तव कथयामि अद्भुतां कथां—यथा लवणः मनोमोहात् चाण्डालः अभवत्। मनः कर्मणां फलानि अनुभवति, शुभाशुभानि; तत्त्वं त्वं निश्चित्य शृणु एतत्, हे राघव। एकदा लवणः हरिश्चन्द्रवंशजः, निष्पापः, एकान्ते स्थित्वा दीर्घकालं मनसा चिन्तयामास। मम पितामहः महान्, राजसूययागस्य पुरोहितः; तस्य वंशे अहम् जातः, मनसा तं यागं करोमि। एवं चिन्तयन्, सर्वसामग्रीं संहृत्य, स राजा राजसूयदीक्षायाम् प्रविष्टः। सः ऋत्विजः पूजयामास, विप्रान् सत्कृतवान्, देवतान् नमस्कृतवान्, अग्निं प्रज्वलितवान्। एवं याजकस्य मनः वनान्तरे स्थितम्, संवत्सरः व्यतीतः, देवर्षिविप्रपूजनसंपूर्णः। सः सर्वं धनं भूतैः द्विजातिभिः पितृभ्यः दत्तवान्, दिवसान्ते स्ववनान्तरे जागरितः। एवं राजा लवणः राजसूयफलम् प्राप्तवान्, मनः दृढं फलस्य एकत्वम् प्राप्तम्। अतः मनः पुरुषस्य सुखदुःखानुभविता इति विद्धि; अनादि, अकृतक वस्तुनि स्थिरो भव, हे राघव। यदा मनः पूर्णं, तदा पुरुषः पूर्णः; मनः नष्टे, सः विनश्यति। ये ‘अहं शरीरः’ इति दृढाभिमानिनः, तेषु विद्वांसः न प्रवर्तन्ति। यदा मनः विवेकपूर्णं, जागरितं, तदा यस्य बुद्धिः शुद्धा, तस्य सर्वदुःखं नश्यति; यथा सूर्यकिरणैः कमलतालवृत्तं दीर्घकालीनं तमः नश्यति। लवणः राजसूयफलम् प्राप्तवान्, हे क्षेत्रनाथ, कल्पनाजाले कः प्रमाणः अस्ति? यदा शम्बरिका लवणस्य सभायाम् समये आगता, अहं तत्र उपस्थितः, साक्षात् दृष्टवान्। शम्बरिका आगत्य, अहम् अन्यैः सभासद्भिः सह लवणं पप्रच्छम्—किम् एतदिति। तत्र यः उक्तं, यथा चिन्तितं, यथा दृष्टं, तत् राघव शृणु, शम्बरिकायाः सम्बन्धे कथयामि। ये राजसूययागं कुर्वन्ति, द्वादशवर्षं क्लेशं दुःखं अनुभवन्ति, नानाव्यसनैः पीडिताः। अतः हे राम, इन्द्रः दिव्यदूतं शम्बरिकरूपेण स्वर्गात् लवणं दुःखाय प्रेषितवान्। स याजकं महाक्लेशेन पीडित्वा, देवैः सिद्धैः सह दिव्यमार्गे गतः। एवं मनोवृत्तिसमूहः जागरिते एकीभवति, यथा नानापात्राणि जलस्थाने विलीनानि। हे पूज्य, सप्त योगाङ्गानि यानि सिद्धिदायकानि, संक्षिप्तं ब्रूहि, त्वं सर्वतत्त्वविदां श्रेष्ठः। अज्ञानक्षेत्रं सप्तधा, ज्ञानक्षेत्रं अपि सप्तधा; तयोः मध्ये अनन्तानि पदानि जायन्ते। एते द्वौ—स्वयमेव प्रयत्नः, परमानन्दे रमणम्—महावृक्षाविव, प्रत्येकपदे स्वफलम् उत्पद्यते, मूलस्थाने दृढम्। अधुना सप्तधा अज्ञानक्षेत्रं तव वर्णयामि; ततः ज्ञानक्षेत्रसमुत्थानं सप्तधा शृणु। स्वस्वरूपे स्थितिः मोक्षः; तस्मात् पतनं अहम्-अनहम् इति अनुभूति; एष संक्षेपेण ज्ञान-अज्ञानयोः लक्षणम्। ये स्वस्वरूपात् न विचलन्ति, शुद्धचैतन्यरूपे स्थिताः, यत्र रागद्वेषोत्पत्तिः नास्ति—अज्ञानं तेषु न जायते। यद् स्वस्वरूपनाशः, विषयसत्तायाम् निमग्नता—एतद् विना अन्यः न भ्रमः, न भविष्यति। यदा मनसि एकवस्तु अन्यवस्तुं गच्छति, तयोः मध्ये यः चिन्तारहितः कालः, सः स्वस्वरूपे स्थितिः उच्यते। यः कालः यत्र सर्वसंकल्पः शान्तः, शिलायां गगनवत्, यत्र मूढता, निद्रा, आदि नास्ति—सः स्वस्वरूपस्थितिः स्मृतः। एवं शास्त्रेण, रम्यया कथया, मनसः स्वरूपं, तस्य दुःखसुखानुभवः, विवेकदोषः, लवणस्य राजसूययागस्य फलम्, शम्बरिकायाः आगमनम्, योगस्य सप्तपदानि च, सर्वं राघवाय सम्यक् उपदिष्टम्।