त्रिषु लोकेषु वज्रसारत्वं प्राप्तं यद्रूपं तदिदं, यद्यपि केवलं अविद्या, सत्यमिव असत्यम् अवभासते। तस्यास्य संसारमायायाः, त्रैलोक्यरङ्गनर्तक्याः, यथार्थस्वरूपं पुनः अनुकम्पया वृत्तान्तं विस्तरेण कथय, यथा तत्त्वबोधः जायेत। पुनः, महात्मन्, मम हृदि अन्यः संशयः उद्भूतः—किं सः महात्मा लवणः तादृशीं विपत्तिं वास्तवम् अभ्यगच्छत्? शरीरं च जीवः च यदा संयुक्तौ, निःक्षतम्, हे ब्रह्मन्, तयोः मध्ये कः संसारानुभवकर्ता, पुण्यपापफलभोगी? लवणस्य तां परमविपत्तिं कृतवान् कः, आरम्भे चञ्चलः यः मायापति: कः सः? शरीरं, हे निर्मल, काष्ठभित्तिवत् तु तुच्छम्; मनसा कल्पितं जगत् स्वप्नदृष्टमिव। किन्तु मनः चैतन्यशक्तिसम्पन्नं जीवताम् प्रतिपद्यते; तद्वै संसारी, वानरकिशोरवत् चञ्चलम्। मनः एव शरीरमध्ये विविधरूपधारणं कृत्वा कर्तृत्वं करोति; अहंकारः, मनः, प्राणः इति नामभिः तद् उच्यते। मनसः, जाग्रतस्य वा अजाग्रतस्य वा, हे राघव, सुखदुःखानि अनन्तानि तु शरीरस्य न सन्ति। अजाग्रतं मनः विविधनामा कल्पयित्वा नानाविधं कर्मानुष्ठानं करोति, सर्वरूपधारणं च। यावत् जाग्रति न, तावत् निद्रा वर्तते; तस्मिन्काले स्वप्ने भ्रमं पश्यति, जाग्रति तु न कदाचित्। यावत् जीवः अविद्यानिद्रया पीडितः, जाग्रति न, तावत् संसारविलासस्य विचित्रं, अगम्यं, भ्रमं पश्यति। मनः पूर्णजाग्रतं यदा, सर्वतमः नश्यति, यथा पद्मस्य अन्धकारः दिनकरस्य प्रकाशे विनश्यति। ये मनः, अविद्या, मनोमयत्वं, निवासं, कर्म, आत्मा च इति आत्मनं कल्पयन्ति, त एव दुःखसंपन्नाः जीवाः उच्यन्ते। निश्चेष्टं शरीरम् दुःखान्वितं न; विवेकाभावात् जीवः दुःखं अनुभवति। विवेकाभावः घनाविद्यया उत्पद्यते, अविद्या दुःखस्य कारणम्। जीवः पुण्यापुण्यक्षेत्रेषु आसक्तः, केवलविवेकदोषात् परमं पदम् न प्राप्नोति। विवेकरोगबद्धं मनः, विविधवासनायुक्तम्, नानाक्रिडायाम् चक्रवत् भ्रमति। उत्पद्यते, रुदति, हन्ति, खादति, गच्छति, प्लवते, हर्षयति; एषः शरीरस्थं मनः एव, न शरीरम्। यथा गृही गृहे, सारथिः रथे, सर्पः विवरे, तथा मनः अस्मिन्शरीरे स्थितम्। यथा वायुः स्थावरवृक्षेषु चञ्चलः, तथा मनः शरीरमध्ये चञ्चलम्, शरीरम् मनः न प्रविशति। सुखदुःखानुभवेषु, सर्वविचारेषु, कर्ता भोक्ता च मनः एव; मनः पुरुषः इति विद्धि। अद्य शृणु, अद्भुतं वृत्तान्तं कथयामि—यथा लवणः मनोमायया चाण्डालयः अभवत्। मनः कर्मफलानुभवकर्ता, पुण्यापुण्ययोः; तद् त्वं निश्चितं ज्ञास्यसि, शृणु, हे राघव। एकदा लवणः हरिश्चन्द्रवंशसम्भूतः, निष्पापः, एकाकी दीर्घकालं मनसि चिन्तयामास। "मम पितामहः महात्मा, राजसूययज्ञपुरोहितः; तस्य वंशे जातः अहम्, मनसि एव राजसूययज्ञं करोमि।" इति मनसा चिन्तयित्वा, सर्वसामग्रीं संहृत्य, राजा यज्ञदीक्षां प्रविष्टवान्। सः पुरोहितान् पूजयामास, ऋषीन् सम्मानितवान्, देवतान् नमस्कृतवान्, अग्निं प्रज्वलितवान्। यज्ञकर्तुः मनः वनमध्ये स्थितम्, तत्र संवत्सरः देवऋषिद्विजपूजायुक्तः व्यतीतः। सर्वधनं प्राणिषु, द्विजपितृषु च दत्वा, राजा दिवसान्ते स्ववनमध्ये जागृतः। एवं लवणराजा राजसूययज्ञं प्राप्तवान्, मनसः बलात् तस्य फलस्य एकत्वेन। अतः, मनः पुरुषस्य सुखदुःखानुभवकर्ता इति विद्धि; तस्मिन् अनाद्यस्मिन्, अकृतकस्मिन्, वस्तुनि स्थिरः भव, हे राघव। मनः पूर्णं यदा, पुरुषः पूर्णः; मनः नष्टं यदा, सः विनश्यति। "अहं शरीरः" इति येषां निश्चयः, तान् बुद्धिमन्तः न इच्छन्ति। यदा मनः विवेकयुक्तं, सच्च जाग्रतं, तदा सर्वदुःखानि नश्यन्ति, यथा सूर्यकिरणैः पद्मसरोवरे दीर्घस्थितं तमः संकोचमूढत्वं च विनश्यति। लवणः राजसूययज्ञफलम् प्राप्तवान्, हे क्षेत्रेश्वर; कल्पनाजाले प्रमाणं किम् अस्ति? यदा शम्बरिका लवणस्य सभायाम् नियतसमये आगता, तत्र अहम् उपस्थितः, प्रत्यक्षं दृष्टवान्। शम्बरिकायाः आगमनानन्तरम्, अन्यैः सभासद्भिः सह, लवणं किम् एतत् इति प्रयत्नेन पृष्टवान्। यत् तत्र उक्तं, चिन्तयित्वा, निरीक्ष्य, शृणु, हे राम, शम्बरिकायाः सम्बन्धं कथयामि। राजसूययज्ञकर्तारः द्वादशवर्षाणि दुःखपीडिताः, नानाविपत्तिभिः क्लिश्यन्ति। अतः, हे राम, इन्द्रः दिव्यदूतं शम्बरिकरूपेण स्वर्गात् लवणस्य दुःखाय प्रेषितवान्। राजसूययज्ञकर्तुः महाविपत्तिं कृत्वा, सः दिव्यमार्गे देवसिद्धैः सहितः निर्गतः। एवं, हे राघव, मनसः मायया लवणस्य वृत्तान्तः, तस्य सुखदुःखानुभवः, शरीरस्य न तु, तत्त्वतः विवेकः च, सर्वं तव समक्षं श्रद्धया उपन्यासितम्।