यदा मिथ्याज्ञानं प्रवर्तते, तदा रौरवाविच्याद्यन्ये नरकाः, तेषां दुःखप्रदेशैः सह, दिव्यवनान्तरेषु च स्वर्गदेशेषु च वर्धमानाः दृश्यन्ते। अस्याज्ञानस्य बाणेन मनः विदारितं चेत्, तदा कमलसूत्रस्य तन्तोः कणः अपि, सकलसंसारसागरस्य भ्रमणविवर्तं क्षणेन अनुभवति। अनेनैवाज्ञानदोषेण मनः क्लेशं प्राप्य, नरः स्वराज्ये स्थितोऽपि, तान्येवावस्थाः लभते, याः चाण्डालादीनामपि न शोभन्ते। तस्मात् हे राम, संसारबन्धनहेतुम् एतद्वृत्तिं परित्यज्य, सर्वावस्थासु निष्कलुषः, स्फटिकवत् असङ्गः भव। स्वकर्मसु प्रवृत्तोऽपि, सङ्गरहितः स्फटिकवत् भव; यथा स्फटिकः नानारूपप्रतिबिम्बानि स्वीकृत्यापि, स्वभावे न विक्रियते। यदि त्वं जिज्ञासारहितचित्तः, असङ्गः, लोकव्यवहारे क्रीडया, साधुविवेकयुक्तः, स्वाभाविकानि कर्माणि कुर्वन् तिष्ठसि, तर्हि तव महिमा कस्यापि तुल्यः स्यात्? एवं महात्मना भगवता वसिष्ठेन संबोधितः, कमलदलायतलोचनः रामः, जागरित इव बभूव। तस्य अन्तरात्मा विकसितः, महद्दीप्तिं प्राप्तः, तमो निवृत्तमिव, सवितृप्रभाभिः पूर्णः कमल इव। विस्मयप्रबोधसमुत्थस्मितमन्दमुखरः, तस्य मुखमिन्दुमयूखामृतधौतमेव शोभायमानम्, इत्युवाच— "अहो अद्भुतम्! कमलनालसूत्रैः शैलाः बद्धाः; अस्याज्ञानस्य, यस्य वस्तुतोऽस्तित्वं नास्ति, प्रभावेण सर्वे वश्यतां नीताः। एष एव रूपं, यः त्रिषु लोकेषु वज्रसारत्वं प्राप्तः; केवलमज्ञानमेव, तथापि सत्यमिवासत्यं दृश्यते। कृपया, संसारमायायाः, या त्रैलोक्यरङ्गे नर्तकीव, तत्त्वं पुनः वर्णय, यथा मे यथार्थबुद्धिः जायेत। अथ च, महात्मन्, अन्यः संशयः हृदि मे जायते—किं स धर्मात्मा लवणः, एवं दुःखमवाप्तवान् वा? शरीरेण च जीवेन च समन्विते, हे ब्रह्मन्, तयोः कः संसारानुभविता, पुण्यपापफलभोक्ता? एवं लवणस्य परमदुःखं सम्पाद्य, कः तत्र प्रवृत्तः, को वा मायापतिः आरम्भे चञ्चलः? शरीरं, हे निर्मल, काष्ठभित्तिवत्, किञ्चित् नास्तीतिव कल्पितम्; एतन्मनसा कल्प्यते, स्वप्नदृष्टजगदिव। मनः तु, चैतन्यशक्तियुक्तं, जीवभावं प्राप्नोति; तद्विद्धि, हे बुध, तदेव संसारिणं, वानरशिशुवत् चञ्चलम्। एतत् मनः, शरीरस्थं, नानारूपधारि, देहधारकत्वेन व्यवह्रियते; अहंकारमनोवाय्वादिनामभिः कथ्यते। तस्मिन् मनसि—अप्रबुद्धे वा, प्रबुद्धे वा, हे राघव—सुखदुःखादयः अनन्ताः, शरीरे न निवसन्ति। अप्रबुद्धं मनः, नानानामधेयानि कल्पयन्, नानाविधानि कर्माणि अनुचरति, सर्वरूपाणि गृह्णाति। यावत् न प्रबुद्धः, तावत् निद्रा वर्तते; तस्मिन्नन्तरे, स्वप्ने भ्रममुपलभते, जाग्रति तु न कदापि। यावत् जीवः अज्ञाननिद्रया पीडितः, न प्रबुद्धः, तावत् संसारस्य विचित्रं, दुर्विज्ञेयमाकुलतां पश्यति। यदा मनः पूर्णतया प्रबुद्धं भवति, तदा सर्वतमः नश्यति, यथा कमलस्य अन्धत्वं दिवाकरप्रभया निवर्तते। ये मनोऽज्ञानचित्तनिलयकर्मस्वात्मन्यात्मानं पश्यन्ति, ते दुःखानुभविनः देहिनः कथ्यन्ते। जडं शरीरं दुःखं न अनुभवति; जीव एव दुःखं अनुभवति, विवेकाभावात्; विवेकाभावः घनाज्ञानात् जायते, अज्ञानं दुःखस्य कारणम्। जीवः, पुण्यापुण्यविषयेषु आसक्तः, केवलविवेकदोषात्, एतत् परं पदं न प्राप्नोति। मनः, विवेकव्याधिना बद्धं, नानावृत्तियुक्तं, नानारूपक्रीडायां भ्रमति, चक्रवत् परिवर्तते। तदेवोत्थाय, क्रन्दति, हन्ति, खादति, गच्छति, प्लवते, हृष्यति; अस्मिन्शरीरे केवलं मनः, न तु शरीरम्। यथा गृही गृहं, सारथि रथं, सर्पः विवरं, एवं मनः अस्मिन्शरीरे निवसति। यथा वातः स्थावरवृक्षेषु चञ्चलः, तथा मनः शरीरस्थं चेष्टते, शरीरं तु मनसि न प्रविशति। सर्वेषु सुखदुःखेषु, चिन्तासु च, कर्ता भोक्ता च मनः; मन एव पुरुषः इति विद्धि। शृणु इदानीं, अहं ते अद्भुतां कथां कथयामि—यथा लवणः, मनोमायया, चाण्डालत्वं प्राप्तः। मनः एव कर्मणां, शुभाशुभयोः, फलं अनुभवति; इदं त्वं नूनं विज्ञास्यसि, शृणु, हे राघव। कदाचित् लवणः, हरिश्चन्द्रवंशसम्भवः, निष्पापः, एकाकी उपविश्य, दीर्घं कालं मनसा चिन्तयामास। "मम पितामहः महात्मा, राजसूययाजकः; तस्य वंशे जातोऽहं, मनसा राजसूयं यजे।" इति मनसा चिन्तयन्, सर्वसमग्रीः सञ्चिन्वन्, स राजा राजसूयदीक्षां प्रविवेश। ऋत्विजः पूजयामास, विप्रर्षींश्च सत्कृतवान्, देवताः प्रणम्य, वह्निं प्रज्वालयामास। एवं याजकस्य मनः उपवने स्थितम्, संवत्सरः अतीतः, देवर्षिद्विजातिपूजनैः परिपूर्णः। सर्वं धनं प्रजाभ्यः, द्विजपितृभ्यश्च दत्त्वा, स राजा दिवसान्ते स्वोपवने जागरितः। एवं लवणराजा, मनसः स्थैर्येण, राजसूयफलं प्राप्तवान्।