मा अज्ञानं कुरु; ज्ञाता भव। संसारस्य प्रवृत्तिं परित्यज्य, आत्मा न त्वं, अन्यथा शोकं मा कुरु। राघव, किम् अयं जडः, मूकः देहः तव? यस्य कारणेन सुखदुःखयोः वशं गच्छसि। यथा काष्ठस्य च रेजिनस्य च एकत्वं नास्ति, यथा च द्वयोः कर्णिकयोः संगतयोः अपि एकत्वं नास्ति, एवं देहस्य च देहिनः च एकत्वं नास्ति। यथा बिलोके अग्निः वायुं न स्पृशति, तथा देहक्षये आत्मा न नश्यति। "अहं दुःखी, अहं सुखी" इति मोहः राघव, मनः व्याप्नोति, अयं क्लेशः दुर्गतः। एषा मिथ्या, हानिकारिणी, मनः-वर्धिनी भावना, दुःखदायिनी, महान् मोह-कलुषता-आवृता, अन्धा। यदि चन्द्रमण्डलं अमृतपूर्णं अपि रौरव-नरक-रूपेण कल्प्यते, तदा नरकवत् तापनं शोषणं च अनुभूयते। शीतलतरंगयुक्ते सरसि, जल-चल-नलिन-माल्य-शोभिते, मरीचिका-महिमा दृश्यते। स्वप्नादिषु, आकाशनगर-निर्माण-उत्साहः, पतनं, उड्डयनं च अनुभव्यम्, सुखदुःखयोः कारणं। यदि मनः संसार-प्रवृत्तिः न पूर्यते, तर्हि जाग्रत् स्वप्नयोः विकारः किं हानि करिष्यति? रौरव, अवीचि, अन्ये नरकाः, दुःख-प्रदेशाः, स्वर्ग-वनेषु च, मिथ्या-ज्ञानस्य प्रसारे, वृद्धिं यान्ति। मनः अज्ञानविद्धं चेत्, तदा नलिनसूत्र-रेणु अपि त्वरितं संसार-सागर-वर्तुलं अनुभूयते। अज्ञान-पीडिते मनसि, राज्ये स्थितः अपि, तादृशं वर्णहीन-अवस्थां प्राप्नोति। अतः, हे राम, संसार-बंधन-प्रवृत्तिं त्यजित्वा, सर्वावस्थायाम् असंगः, स्फटिकवत् स्थितः भव। कर्मणि प्रवृत्तः अपि, संग-रहितः भव; यथा स्फटिकः, विभिन्नं प्रतिबिम्बं दर्शयन्, स्वयं न विक्रियते। यदि जिज्ञासा-संग-रहितं मनः, यदा यदा लोकव्यवहारे क्रीडया, उत्तम-बुद्ध्या, स्वाभाविकं कर्म कुर्वन्, तदा तव महिमा कस्य तुल्या? एवं महात्मना वसिष्ठेन उपदेशितः, पद्मपत्र-नेत्रः रामः, जागृतवत् अभवत्। तस्य अन्तरात्मा विकसितम्, महत् तेजः प्राप्तम्; तमः नष्टम्, सूर्य-प्रकाशे पूर्ण-पद्मवत्। विस्मय-प्रबोध-जनित-स्मित-शोभित-मुखः, चन्द्रकिरणामृत-प्रक्षालितः इव, रामः इदं वचनं उवाच—"अहो, अद्भुतम्! पद्म-तन्तु-निबद्धाः पर्वताः; अज्ञानं, यदस्ति नास्ति, सर्वे तस्य वशं यान्ति। अयं रूपं, त्रिलोक्यां वज्र-परिभूतम्, अज्ञानं एव, सत्-असत् इव दृश्यते। कृपया पुनः, त्रिलोक्यां रंगमञ्चे नृत्यन्त्या अस्य संसार-मायायाः स्वरूपं वर्णय, यथा यथार्थ-बोधः जायते। अन्यं च संशयं मम हृदये उद्भूतम्—किम् लवणः तादृशं दुरन्तं अनुभवितवान्? शरीर-जीवयोः संगतयोः, हे ब्रह्मन्, को भोगकर्ता, पुण्यपाप-फलान् एकाकी अनुभवति? लवणस्य तस्मिन परम-दुरन्ते, कः आरम्भे चञ्चलः निर्गतः, कः मायाधिपः? देहः, हे निर्मल, काष्ठ-भित्ति-सदृशः, शून्यवत्, मनसि कल्पितः, स्वप्न-जगत् इव। मनः, चेतनाशक्तियुक्तम्, जीवभावं प्राप्नोति; तं जानहि, यः संसार-चञ्चलः, कपि-कुमारः इव। मनः, देहे कर्म कुर्वन्, विविधरूपं धारयन्, देहधारिणी, अहंकार-मनः-प्राण-नाम्ना वर्ण्यते। मनसः—प्रबुद्धस्य अप्रबुद्धस्य वा, राघव—सुखदुःखानि, अनन्तानि, देहस्य न सन्ति। अप्रबुद्धं मनः, विविध-नाम-कल्पना-युक्तम्, नानाकार्य-निरतं, सर्वरूपं धारयति। यावत् प्रबोधनं न स्यात्, निद्रा तिष्ठति; तस्मिन काले, स्वप्ने भ्रमं पश्यति, जाग्रति न कदापि। यावत् जीवः अज्ञान-निद्रया पीडितः, प्रबुद्धः न स्यात्, तावत् संसार-कलाहि-गहनं पश्यति। मनः पूर्ण-पबुद्धं चेत्, सर्वं तमः क्षीयते, यथा पद्मस्य अन्धकारः सूर्ये प्रस्फुटिते। ये मनः, अज्ञानं, चित्तं, वासं, कर्म, आत्मा च, तदात्मना अनुभवयन्ति, ते दुःख-परिचितः देहिनः। जडः देहः दुःखं न अनुभवति; जीवः, विवेकाभावात्, दुःखं अनुभवति। विवेकाभावः घन-अज्ञानात्, अज्ञानं दुःख-कारणम्। जीवः, पुण्यापुण्य-देशे संगः कृत्वा, एक-विवेक-दोषात्, परम-पदं न प्राप्नोति। मनः, विवेक-रोग-युक्तम्, विविध-प्रवृत्तिः, नाना-विलासे भ्रमति, चक्रवत्। तदेव उत्पद्यते, रोदिति, हन्ति, खादति, गच्छति, लंघयति, हर्षयति; देहे केवलं मनः, देहः न कदापि। यथा गृहस्थः गृहे, सारथिः रथे, सर्पः विवरे, तथा मनः देहे। यथा वायुस्तरुषु चञ्चलः, स्थिरेषु, तथा मनः देहे चञ्चलम्, देहः मनसि न प्रविशति।